Ένα εξαιρετικά σημαντικό εύρημα για την ιστορία της Καβάλας έρχεται να αλλάξει όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα: η παλαιότερη γνωστή απεικόνιση της πόλης, που χρονολογείται στα τέλη του 17ου αιώνα, παρουσιάζεται για πρώτη φορά μέσα από πρόσφατη μελέτη του Γεώργιου Κουτζακιώτη, Κύριου Ερευνητή του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών.
Πρόκειται για ένα υλικό που εντοπίστηκε σε ευρωπαϊκό αρχειακό σύνολο και αποτυπώνει την Καβάλα σε μια περίοδο έντονων συγκρούσεων στο Αιγαίο, πιθανότατα συνδεδεμένη με την αποτυχημένη πολιορκία της πόλης από βενετσιάνικο στόλο και συμμάχους κουρσάρους στις 26 Σεπτεμβρίου 1684.
Μια πολιορκία που σχεδόν ξεχάστηκε
Η μελέτη φωτίζει ένα επεισόδιο ελάχιστα γνωστό: τη ναυτική επίθεση των Βενετών στην Καβάλα κατά τον Πόλεμο του Μοριά. Σύμφωνα με τις πηγές, ο στόλος κατέφτασε αιφνιδιαστικά από τη Θάσο και βομβάρδισε την πόλη με εκατοντάδες κανονιοβολισμούς, προκαλώντας σημαντικές καταστροφές και ανθρώπινες απώλειες.
Παρά τη σφοδρότητα της επίθεσης, η Καβάλα δεν καταλήφθηκε. Η φρουρά άντεξε και οι επιτιθέμενοι τελικά αποχώρησαν.
Το σημαντικότερο όμως είναι ότι η μελέτη καταγράφει συνολικά τρεις πολιορκίες της πόλης κατά την οθωμανική περίοδο, δύο από τις οποίες ήταν μέχρι σήμερα άγνωστες στο ευρύ κοινό.
Η πρώτη «ζωντανή» εικόνα της πόλης
Η απεικόνιση της Καβάλας προέρχεται από ένα λεγόμενο isolario – ένα είδος εικονογραφημένης “εγκυκλοπαίδειας νησιών” της εποχής. Σε αυτό, η πόλη εμφανίζεται με τίτλο La Cavalla nel Golfo della Contessa και αποτελεί τη μοναδική ηπειρωτική τοποθεσία που απεικονίζεται στη συγκεκριμένη συλλογή.
Το σχέδιο, βασισμένο πιθανότατα σε άμεση παρατήρηση, αποτυπώνει:
- τη χερσόνησο της Παναγίας σε τριγωνική μορφή
- τα τείχη με πύργους και προμαχώνες
- την ακρόπολη στο υψηλότερο σημείο
- το υδραγωγείο (Καμάρες), ήδη τότε ως χαρακτηριστικό τοπόσημο
- αραιή δόμηση, με μεγάλα κενά και ακατοίκητες εκτάσεις
Η εικόνα αυτή έρχεται σε αντίθεση με τη μεταγενέστερη πυκνή ανάπτυξη της πόλης, αποκαλύπτοντας μια Καβάλα πολύ πιο «ανοιχτή» και λιγότερο κατοικημένη.
Η παλαιότερη μαρτυρία για την Παναγία
Ιδιαίτερη σημασία έχει η απεικόνιση της εκκλησίας της Παναγίας στην άκρη της χερσονήσου.
Η μελέτη αποδεικνύει ότι ήδη τον 17ο αιώνα υπήρχε εκεί χριστιανικός ναός με καμπαναριό, ένα στοιχείο εξαιρετικά σημαντικό, καθώς η ύπαρξη καμπαναριού σε οθωμανική πόλη δεν ήταν δεδομένη.
Μάλιστα, η εκκλησία αυτή πιθανότατα ταυτίζεται με βυζαντινό ναό που διατηρήθηκε μετά την οθωμανική κατάκτηση, γεγονός που ενισχύει την άποψη ότι η πόλη δεν καταστράφηκε ολοκληρωτικά αλλά συνέχισε να κατοικείται.
Μια «διπλή» πόλη
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα της μελέτης είναι ότι η Καβάλα μέχρι τις αρχές του 17ου αιώνα ήταν ουσιαστικά δύο πόλεις:
η παλιά, εντός των τειχών, με λίγους κατοίκους και έντονα στοιχεία εγκατάλειψης
- η νέα, εκτός των τειχών, που αναπτυσσόταν δυναμικά κοντά στο λιμάνι
Η παλιά πόλη περιγράφεται σχεδόν ως «πόλη-φάντασμα», με λίγους χριστιανούς συγκεντρωμένους γύρω από την εκκλησία της Παναγίας.
Γιατί αυτή η ανακάλυψη είναι τόσο σημαντική
Η συγκεκριμένη απεικόνιση είναι η αρχαιότερη γνωστή «ρεαλιστική» εικόνα της Καβάλας, καθώς συμπληρώνει κρίσιμα κενά για την οθωμανική περίοδο, αποκαλύπτει άγνωστα ιστορικά γεγονότα και επαναπροσδιορίζει την εξέλιξη της πόλης.
Κυρίως όμως, μας επιτρέπει να «δούμε» την Καβάλα όπως ήταν πριν από τρεις αιώνες, όχι μέσα από αφηγήσεις, αλλά μέσα από το ίδιο το βλέμμα της εποχής.
