Μπορεί ένας μικρός καπνόσπορος να αφηγηθεί την ιστορία της προσφυγιάς, του ξεριζωμού και της δημιουργίας μιας νέας πατρίδας; Να ταξιδέψει από τα χώματα της Μικράς Ασίας μέχρι τα καπνοχώραφα και τις καπναποθήκες της Μακεδονίας, μεταφέροντας μαζί του τις μνήμες ανθρώπων που αναγκάστηκαν να αφήσουν πίσω τους τη ζωή τους;
Αυτή είναι η πρωτότυπη ιδέα πίσω από τον «Μπασμά, έναν μικρό πρόσφυγα – Οι δρόμοι του καπνού σαν παραμύθι», το βιβλίο της ιστορικού Μαρίας Ματζουράνη, το οποίο θα παρουσιαστεί επίσημα στην Καβάλα την Κυριακή 22 Νοεμβρίου 2026, στις 18:00, στην αίθουσα του Λυκείου Ελληνίδων Καβάλας, στη συμβολή των οδών Ευγενίου Ιορδάνου και Αριστείδου.
Πρόκειται για μια ιδιαίτερη εκδοτική πρωτοβουλία του Ινστιτούτου Κοινωνικών Κινημάτων & Ιστορίας Καπνού (ΙΚΚΙΚ), που συνδυάζει την ιστορική έρευνα με τη λογοτεχνική αφήγηση, επιχειρώντας να προσεγγίσει ένα από τα πιο επώδυνα κεφάλαια της νεότερης ιστορίας μέσα από τη ματιά ενός μικρού, φανταστικού ήρωα.
Η έκδοση έχει ήδη αποκτήσει ευρωπαϊκή παρουσία, καθώς η ιστορία του «Μπασμά» συμπεριλήφθηκε στην επίσημη πλατφόρμα των European Heritage Days Stories 2026, αναδεικνύοντας τη σημασία της προσφυγικής μνήμης και της πολιτιστικής κληρονομιάς που συνδέει τις δύο πλευρές του Αιγαίου.
Από την Έφεσο στην Καβάλα: Ένας καπνόσπορος αφηγείται την ιστορία
Στην καρδιά του βιβλίου βρίσκεται ο Μπασμάς, ένας μικρός καπνόσπορος που γίνεται αφηγητής μιας ιστορίας για την ανθρώπινη συνύπαρξη, τη φιλία, την απώλεια και τον αναγκαστικό αποχωρισμό.
Η αφήγηση ξεκινά από την Έφεσο της Μικράς Ασίας, όπου δύο οικογένειες, μία χριστιανική και μία μουσουλμανική, ζουν και εργάζονται σε έναν κόσμο που σύντομα πρόκειται να αλλάξει δραματικά.
Τα παιδιά μεγαλώνουν ανάμεσα στα καπνοχώραφα, γνωρίζουν τον κύκλο της καλλιέργειας και αναπτύσσουν δεσμούς που υπερβαίνουν τις θρησκευτικές διαφορές. Μέχρι που οι ιστορικές εξελίξεις και η ανταλλαγή πληθυσμών μετά τη Συνθήκη της Λωζάννης ανατρέπουν την καθημερινότητά τους.
Μέσα από αυτή την ιστορία, η συγγραφέας επιχειρεί να φωτίσει την ανθρώπινη πλευρά της προσφυγιάς και να μεταφέρει τη μνήμη του ξεριζωμού στις νεότερες γενιές.
Η Καβάλα και η ιστορία του καπνού
Η Καβάλα κατέχει ξεχωριστή θέση στην αφήγηση, καθώς υπήρξε ένας από τους σημαντικούς τόπους εγκατάστασης των προσφύγων μετά το 1923. Οι άνθρωποι που έφτασαν στην περιοχή έφεραν μαζί τους γνώσεις, δεξιότητες, συνήθειες και μνήμες. Πολλοί συνδέθηκαν με την καλλιέργεια και την επεξεργασία του καπνού, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής φυσιογνωμίας της πόλης.
Η Μαρία Ματζουράνη αντλεί υλικό και από τις προσωπικές αφηγήσεις των προσφύγων παππούδων της, που κατάγονταν από την Έφεσο, συνδέοντας την οικογενειακή ιστορία με τη συλλογική μνήμη.
Ο «Μπασμάς» γίνεται έτσι ένας συμβολικός ταξιδιώτης ανάμεσα σε δύο πατρίδες, δύο εποχές και διαφορετικές ανθρώπινες εμπειρίες.
Μια δίγλωσση έκδοση με διεθνή συνεργασία
Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά και στα τουρκικά, χάρη και στη συνεργασία με τον Σύλλογο Ανταλλαγέντων Λωζάννης, που εδρεύει στην Κωνσταντινούπολη και ανέλαβε τη μετάφρασή του στην τουρκική γλώσσα.
Την εικονογράφηση υπογράφει ο γνωστός Τούρκος σκιτσογράφος Semih Poroy, ενώ στην έκδοση περιλαμβάνονται και ζωγραφικά έργα παιδιών από τα τμήματα ζωγραφικής του Λυκείου Ελληνίδων Καβάλας και του Συλλόγου Εβριτών Καβάλας.
Με αυτόν τον τρόπο, η έκδοση συνδέει διαφορετικές γενιές και δημιουργικές προσεγγίσεις, δίνοντας στα παιδιά ενεργό ρόλο στην αναπαράσταση μιας ιστορίας που αφορά και το δικό τους παρελθόν.
Οι ομιλητές της παρουσίασης
Η επίσημη παρουσίαση του βιβλίου θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή 22 Νοεμβρίου, στις 18:00, στην αίθουσα του Λυκείου Ελληνίδων Καβάλας.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν:
- Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Φιλίππων, Νεαπόλεως και Θάσου κ. Στέφανος.
- Ο Γιώργος Καραμίχος, ηθοποιός και σκηνοθέτης.
- Ο Ευριπίδης Ταρασίδης, κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου στη Βυζαντινή Φιλολογία και Παλαιογραφία και μέλος του Ι.Κ.Κ.Ι.Κ.
Την εκδήλωση διοργανώνουν φορείς που συνδέονται με την ιστορική έρευνα, τη διατήρηση της προσφυγικής μνήμης και την πολιτιστική ζωή της Καβάλας, με τη συμμετοχή του Ινστιτούτου Κοινωνικών Κινημάτων & Ιστορίας Καπνού και του Λυκείου Ελληνίδων Καβάλας.