Της Άννας Μισσιριάν-Τζούμα
Οι Ελευθερές του νομού Καβάλας δεν είναι ένας τυχαίος αγροτικός οικισμός. Η περιοχή τους φέρει ίχνη οργανωμένης ζωής ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ., όπως μαρτυρούν τα αρχαιολογικά ευρήματα. Ο τόπος γνώρισε διαδοχικά τη ρωμαϊκή, τη βυζαντινή και την οθωμανική περιόδο, διατηρώντας αδιάκοπη την ιστορική του παρουσία. Στη νεότερη ιστορία, η μάχη της Βαζόπετρας, που διεξήχθη ανάμεσα στον ελληνικό και τον βουλγαρικό στρατό, αποτελεί κορυφαίο γεγονός της απελευθέρωσης του Παγγαίου και της Τοπικής Ιστορίας.
Λίγα μόλις χιλιόμετρα παρακάτω, στις αρχές του 20ού αιώνα, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες αρχιτέκτονες, ο Αριστοτέλης Ζάχος, αρνήθηκε να αντιγράψει τα πρότυπα του γερμανικού και του γαλλικού νεοκλασικισμού και σχεδίασε μία από τις πλέον φιλόδοξες λουτροπόλεις της εποχής στην Ελλάδα: τα περίφημα Λουτρά Ελευθερών. Σήμερα το μνημείο παραμένει εγκαταλελειμμένο, όχι επειδή στέρεψαν τα νερά του ή μετριάστηκε η ιαματική τους δράση, αλλά επειδή όσοι διαχειρίστηκαν και εξακολουθούν να διαχειρίζονται τις τύχες του τόπου αποδείχθηκαν μικρότεροι και ελαφρότεροι από την Ιστορία που κληρονόμησαν.
Και ακόμη λίγα χιλιόμετρα παρακάτω, η μέχρι πρόσφατα άσημη Τούζλα· αλυκή ήταν, οικόπεδο έγινε. Ένα οικόπεδο που η επίσημη ρητορική και το κυρίαρχο αφήγημα ανέδειξαν σε νέο αναπτυξιακό πρότυπο της περιοχής. Η γη άλλαξε χέρια, οι τιμές των οικοπέδων εκτοξεύθηκαν και η οικοδομική δραστηριότητα γνώρισε πρωτοφανή άνθηση. Ελάχιστα ενδιαφέρει τους αλχημιστές της υπεραξίας ότι η αισθητική, οι υποδομές και η μακροπρόθεσμη φυσιογνωμία του τόπου δεν γνώρισαν ανάλογη «πρωτοφανή άνθηση». Άλλωστε, το αλάτι αποδείχθηκε λιγότερο επικερδές από τη μετάφραση της ίδιας της ταυτότητας του τόπου σε άλλη γλώσσα.
Στα δυτικά, η Νέα Πέραμος· εκεί όπου η μεταβολή δεν αφορά πλέον μόνο την αγορά γης αλλά τον ίδιο τον κοινωνικό ιστό. Η μαζική εγκατάσταση Βουλγάρων ιδιοκτητών και παραθεριστών έχει δημιουργήσει μία νέα πραγματικότητα, την οποία οι τοπικές αρχές αντιμετωπίζουν αποκλειστικά ως οικονομική επιτυχία. Καμία δημόσια συζήτηση δεν φαίνεται να γίνεται για τις μακροπρόθεσμες κοινωνικές, πολιτιστικές και πολεοδομικές συνέπειες αυτής της εξέλιξης. Η λατινική διαθέτει τον όρο imperium in imperio. Ο Θουκυδίδης θα μιλούσε για ἰδίᾳ ὠφελίᾳ. Εμείς επιλέξαμε τη λέξη «ανάπτυξη». Έτσι γίνονται οι επελάσεις κοσμοπολιτισμός.
Τέλος, η Καβάλα. Αμέτρητες ελληνικές ιδιοκτησίες άλλαξαν διαβατήριο. Η αξία παράγεται αλλού, οι κρατήσεις γίνονται αλλού και τα κέρδη συχνά καταλήγουν αλλού, ενώ το οικονομικό αποτύπωμα που παραμένει στην τοπική κοινωνία είναι συχνά δυσανάλογο προς την πίεση που ασκείται στις υποδομές και στους φυσικούς πόρους.
Η πόλη προφανώς δικαιούται ένα ιδιαίτερο βραβείο αντιφάσεων. Στη μία πλευρά της οδού Θεοδώρου Πουλίδου βρίσκεται το μνημείο της βουλγαρικής κατοχής, η Ωχράνα, τόπος μαρτυρίας και τιμής για όσους υπέστησαν τις διώξεις της περιόδου εκείνης. Ακριβώς απέναντι, μία μεγάλη βουλγαρική επιγραφή προωθεί τουριστικά προϊόντα και ακυρώνει με την παρουσία της τον συμβολισμό ενός τόπου αφιερωμένου στη μνήμη μιας ανθρώπινης θηριωδίας. Σε κάποιους χώρους η εμπορική δραστηριότητα οφείλει να υποχωρεί μπροστά στον σεβασμό της ιστορικής μνήμης και λίγα μέτρα δρόμου δεν είναι αρκετά. Όπως και στις Ελεύθερες… την πλατεία του χωριού κοσμεί το λιτό μνημείο της μάχης της Βαζόπετρας και τους στύλους φωτισμού οι αφίσες, γραμμένες στα βουλγαρικά, που προαναγγέλλουν μια ακόμη νύχτα εμπορικής διασκέδασης, που επιμένει να αυτοαποκαλείται «συναυλία» Ο αυλός του Πάνα έμαθε γαλλικά και ζητά πλέον ρεζερβέ.
Όμως, ολόκληρη αυτή η ακτογραμμή, από την Καβάλα έως τις εκβολές του Στρυμόνα, είναι ένας τόπος σφραγισμένος από πολέμους, προσφυγιά και τις τρεις αιμοσταγείς βουλγαρικές κατοχές του 20ού αιώνα. Αυτή είναι η ιστορική του ταυτότητα.
Ανάπτυξη δεν είναι η ανατίμηση της γης. Δεν είναι οι αγοραπωλησίες ούτε η μετατροπή ενός τόπου σε εμπόρευμα. Ανάπτυξη είναι η αύξηση του παραγωγικού, του φυσικού και του πολιτιστικού κεφαλαίου μιας κοινωνίας. Είναι να παράγεις γνώση, τεχνολογία, γεωργία, βιομηχανία, υπηρεσίες και πολιτισμό χωρίς να εξαντλείς το φυσικό περιβάλλον και χωρίς να εκποιείς την ιστορία που κληρονόμησες.
Κάθε χρόνο, στις 26 Απριλίου ο Δήμος Παγγαίου και στις 13 Ιουνίου ο Δήμος Καβάλας τιμούν με κάθε επισημότητα μάχες και απελευθερώσεις. Τελούν επιμνημόσυνες δεήσεις, καταθέτουν στεφάνια και μνημονεύουν τους νεκρούς.
Εκεί όπου το πρωί τιμούμε την ελευθερία, το μεσημέρι συνεστιάζουμε με θέμα την ανάπτυξη και τις νέες επενδυτικές ευκαιρίες και το βράδυ διαφημίζουμε σε επιμελημένα βουλγαρικά την επερχόμενη μουσική τέρψη. Η ελευθερία ανταλλάσσεται με την ανατίμηση της γης και η ιστορία εκτοπίζεται από τη νυχτερινή διασκέδαση.
Οι σύγχρονοι Μινώταυροι δεν τρέφονται πλέον με νέους Αθηναίους, ούτε χρειάζονται έναν Θησέα για να τους αντιμετωπίσει. Στη δική μας εποχή και για τη δική μας περιοχή, αρκούν πρόσωπα με δημόσιο κύρος, ώστε το αφήγημα να αποκτήσει αξιοπιστία. Πρώην υπουργοί αναλαμβάνουν ρόλους στρατηγικών συμβούλων, γνωστοί δημοσιογράφοι αφηγούνται το όραμα του νέου μοντέλου ανάπτυξης και οι πρόθυμοι ιεροφάντες δεν λείπουν ποτέ από το τελετουργικό. Άλλωστε, κάθε εποχή εφευρίσκει τις δικές της δικαιολογίες για να νομιμοποιήσει τις μεθόδους της.
Όταν ένας τόπος εγκαταλείπει την ιστορία του για να πανηγυρίσει την ανατίμηση της γης του, δεν αναπτύσσεται. Απλώς ακριβαίνει.