Της Μαρίας Κόντα
Ένας ανελκυστήρας με «ύποπτη» μηχανική βλάβη στο σύστημα ελέγχου στην οικοδομή του Momentum Space όπου είδα το έργο Μεσοτοιχίες ή μικρή προσευχή στις 3:46 π.μ. της καλλιτεχνική διευθύντιας του Φεστιβάλ Φιλίππων Εύας Οικονόμου-Βαμβακά (κατά την άνοδο στα αριστερά της οδού Ελληνικής Δημοκρατίας)[1]· ένα μπαλκόνι δευτέρου ορόφου που κατέρρευσε απροσδόκητα (κατά την κάθοδο στα αριστερά της οδού Γαλλικής Δημοκρατίας)· ένα συμβάν αποκόλλησης και ανάφλεξης λάμπας κολόνας οδοφωτισμού στην οδό Κολοκοτρώνη· και ένα ΦΦ 69 ετών που φέτος «γιορτάζει» την απώλεια της γνωστικής βεβαιότητας ακόμη και στον τομέα του ηθικού συναισθήματος· είναι αρκετό υλικό για να επανεξετάσω το δοκίμιο του Γερμανού λογοτεχνικού κριτικού και θεωρητικού της αποδόμησης Βέρνερ Χάμαχερ (Werner Hamacher, 1948-2017) «Η διάσειση της παράστασης» (1982) για το έργο «Ο σεισμός στη Χιλή» (1807) του Γερμανού ποιητή και δραματουργού Χάινριχ φον Κλάιστ (Heinrich von Kleist, 1777-1811) και να γράψω το τελευταίο μου άρθρο για «το καλοκαίρι των αργών πτώσεων», όπως εγώ θέλω να το ονομάσω, που σφραγίστηκε από τον ξαφνικό θάνατο του γνωστού συγγραφέα της Καβάλας, Διαμαντή Αξιώτη.
Το κείμενο του Χάμαχερ είναι το κλειδί για την κατανόηση των διακυβευμάτων στο έργο του Κλάιστ, το οποίο φέτος δραματοποιείται από τον Δημήτρη Σταυρόπουλο και παρουσιάζεται στο κτίριο πρώην Lord στις 31 Αυγούστου και 1 Σεπτεμβρίου. Πρόκειται για την προτελευταία παράσταση, καθώς το φεστιβάλ τυπικά ολοκληρώνει τον κύκλο του με την πολυαναμενόμενη παράσταση Βάκχες του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Γιάβορ Γκάρντεβ.
Πρώτο σκέλος: Η ιστορία διαδραματίζεται στο Σαντιάγο της Χιλής το 1647. Ο νεαρός Ισπανός Χερόνιμο και η Ντόνια Χοσέφα, κόρη ενός πλούσιου ευγενή, είναι ερωτευμένοι. Ο πατέρας της την κλείνει σε μοναστήρι, αλλά το ζευγάρι συνεχίζει να συναντιέται κρυφά και η Χοσέφα γεννά ένα παιδί (Φίλιπ) στα σκαλιά του καθεδρικού ναού. Ο Χερόνιμο οδηγείται στη φυλακή και η Χοσέφα καταδικάζεται σε θάνατο δια αποκεφαλισμού για το «έγκλημά» τους. Ακριβώς τη στιγμή που ο Χερόνιμο ετοιμάζεται να κρεμαστεί στο κελί του από την απελπισία και η Χοσέφα οδηγείται στην εκτέλεση, ένας καταστροφικός σεισμός ισοπεδώνει την πόλη. Τα κτίρια καταρρέουν, επιτρέποντας και στους δύο εραστές να δραπετεύσουν μέσα στο χάος και να σώσουν το μωρό τους.
Δεύτερο σκέλος: Το ζευγάρι επανενώνεται στην ύπαιθρο. Mέσα στην κοινή καταστροφή, οι κοινωνικές και θρησκευτικές τάξεις καταλύονται προσωρινά με τους επιζώντες να βοηθούν ο ένας τον άλλον (η Χοσέφα αναλαμβάνει να θηλάσει το παιδί της Ελβίρας, τον Χουάν) με αλληλεγγύη και αγάπη, κάνοντας το ζευγάρι να πιστέψει ότι συγχωρέθηκε.
Τρίτο σκέλος: Το επόμενο πρωί, οι επιζώντες πηγαίνουν σε μια εκκλησία που έμεινε όρθια για να ευχαριστήσουν τον Θεό. Εκεί, ο ιερέας κηρύττει ότι ο σεισμός ήταν θεϊκή τιμωρία για τις αμαρτίες της Χοσέφα και του Χερόνιμο. Το θρησκευτικό πλήθος μετατρέπεται σε βίαιο όχλο, “αναγνωρίζει” το ζευγάρι και τους λιντσάρει μέχρι θανάτου, σκοτώνοντας κατά λάθος και τον Χουάν. Μόνο το μωρό του ζευγαριού επιζεί και το υιοθετεί ο ευγενής Ντον Φερνάντο, ο πατέρας του Χουάν και σύζυγος της Ελβίρας, που προσπάθησε να τους προστατεύσει. Το έργο κλείνει με την εμβληματική φράση: “φαινόταν σχεδόν σαν να έπρεπε να χαρεί” γιατί η χαρά για το υιοθετημένο αγόρι θα έπρεπε να περιλαμβάνει και τη χαρά για τη δολοφονία του φυσικού του γιου.
Δεδομένου ότι το έργο του Κλάιστ, μαζί με το έργο της Βαμβακά, την όπερα Φαέθων της Σοφίας Αντωνίου, και το κουκλοθέατρο Αντιγόνες σε σκηνοθεσία του πρώην συμμαθητή μου, με τρέχουσα επαγγελματική δράση στη Μασσαλία, Γιώργου Καρακάντζα (το οποίο παρουσίασε κάτω από τη μεσαία αψίδα του Αϊ Γιάννη δίπλα σε ετοιμόρροπα σπίτια και την ομώνυμη εκκλησία-οι άλλες αψίδες βγάζουν στη Βενιζέλου και Φιλίππου αντίστοιχα) θα ταξιδέψουν στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ (Εθνικής Λυρικής Σκηνής), θα ήθελα εδώ να κάνω μερικές προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με το τι θα μπορούσε να ενώσει όλα αυτά τα ετερόκλητα έργα και να καταστήσει τη συμπερίληψή τους στην ίδια έκδοση του ΦΦ ιδιαζόντως διακριτή:
- Στο επίπεδο της γερμανικής γλώσσας (Fall, Zufall), τα ατυχήματα/πτώσεις/συμπτώσεις αποκτούν εξαιρετικό ρόλο στην ιστορία του Κλάιστ: Ένα ατύχημα είναι ένα περιστατικό στο οποίο τουλάχιστον δύο περιπτώσεις ενός κανόνα έρχονται σε τέτοια σύγκρουση που δεν εμπίπτουν πλέον σε αυτόν τον κανόνα. Όμως το ατύχημα δεν αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Είναι ένα γεγονός στο οποίο ο κανόνας συγκρούεται με τον εαυτό του και παράγει μια νέα και εξαιρετικά ασαφή τάξη, η οποία αντιστοιχεί στον νόμο της φύσης αλλά ταυτόχρονα τον καταργεί. Η ίδια η ιστορία σχηματίζει την τυχαία αψίδα που περιγράφει: Δημιουργεί αντισταθμιστικές στιγμές και έτσι καθυστερεί την κατάρρευση που εγγράφεται στον κανόνα τόσο του φυσικού όσο και του θεσμικού δικαίου. Το “ατύχημα’ είναι ένα γλωσσικό συμβάν πέρα από την έννοια και τη μεταφορά, ένα συμβάν στο οποίο η γλωσσικότητα της γλώσσας αρθρώνεται ως η αναστολή οποιουδήποτε νοήματος που υποτίθεται ότι υπερβαίνει τη γλώσσα.
- Ενόψει της φυσικής καταστροφής, η ηρωική συμπεριφορά-στην προκειμένη περίπτωση η αλληλεγγύη-υπακούει στον νόμο αυτού που στον Υπερβατικό Ιδεαλισμό του Ιμμάνουελ Καντ ονομάζεται “δυναμικά Υψηλό”: Όσο μεγαλύτερη είναι η απώλεια στη σφαίρα της φαντασίας και της αισθητικότητας, τόσο μεγαλύτερο είναι το κέρδος στην παρουσίαση της ορθολογικής ιδέας, δηλαδή του ανθρώπινου πνεύματος. Για παράδειγμα: δεν έχουμε κάποιο σχήμα για να φανταστούμε τον έναστρο ουρανό στο μέγεθός του, μπορούμε όμως να τον ατενίσουμε σαν ένα τρούλο. Όσοι χτυπήθηκαν από τον σεισμό δεν εισέρχονται στην αρμονική ενότητα μιας οικογένειας, αλλά το κάνουν σαν να είναι μία οικογένεια. Modo negativo, ο Κλάιστ δεν αφηγείται τα γεγονότα γύρω από τον σεισμό, αλλά γράφει το κείμενο της ανεπάρκειας κάθε προσπάθειας αφήγησης τέτοιων γεγονότων.
- Χριστιανικές συσχετίσεις: Τοποθετώντας τη γέννηση του Φίλιπ στην γιορτή της Θείας Ευχαριστίας, ο Κλάιστ αποκαλύπτει τη μυστική σύνδεση μεταξύ των ιδεών της μετουσίωσης και της ενσάρκωσης και έτσι υποδηλώνει ότι στη μορφή του νόθου παιδιού γεννιέται ο Υιός του Θεού. Είναι η ιστορία της επαναλαμβανόμενης Αποκάλυψης του Θεού με έναν ανίερο τρόπο, αφού η δύναμη του σεισμού είναι αυτή που προκαλεί τη γέννηση. Ο σεισμός είναι ένας κατ’ εξοχήν θεοφανικός τόπος όχι μόνο στα κείμενα της χριστιανικής παράδοσης (βλ. Τις Πράξεις των Αποστόλων και τον σεισμό που απελευθέρωσε τον Παύλο από τη φυλακή στο χωριό μας, τους Φιλίππους), αλλά και σε ένα από τα πιο σημαντικά έργα της αρχαιότητας, τις Βάκχες του Ευριπίδη (Ο Κλάιστ σίγουρα το γνώριζε και το είχε διαβάσει στη γερμανική του μετάφραση). Ο Διόνυσος και ο Εσταυρωμένος διακηρύσσουν τη δύναμή τους κάνοντας τη γη να τρέμει. Καθώς η ιστορία προχωρά, το ίδιο συμβαίνει και με τη λογική της ανταλλαγής, της υποκατάστασης και της αναπαράστασης που οδηγεί στη σύγχυση, στη διαστρέβλωση του καλού σε κακό, στην αντιστροφή της ηθικής σε νομιμότητα, στην παραμόρφωση και την υποτίμηση της όμορφης παρουσίασης της ηθικής μέσα από το χίασμα των ζευγαριών και των παιδιών τους. Η αντιστροφή επιτρέπει στον Χουάν να καταλάβει τη θέση της θυσίας που προοριζόταν για τον Φίλιπ και έτσι το χριστολογικό παράδειγμα διαλύεται. Η επιβίωσή του παραβιάζει την υπόσχεση της σωτηρίας, καθώς αυτή η υπόσχεση θα πραγματοποιούνταν μέσω της θυσίας του. Ο σωτήρας σώζεται, αλλά ένας σωσμένος σωτήρας δεν είναι καθόλου σωτήρας. Αυτό ακριβώς συνιστά και την κατάρρευση της αναπαράστασης. Μπροστά σε αυτήν την κρίση, κάθε είδους θεολογικής και τελεολογικής εξήγησης πρέπει να αποκηρύξει τον εαυτό της.
Συμβουλή προς τους καλλιτεχνικούς διευθυντές των φεστιβάλ Επιδαύρου (Μιχαήλ Μαρμαρινό) και Φιλίππων (Οικονόμου–Βαμβακά): Εφόσον φέτος η διερεύνηση του κοινωνικού ρόλου των σύγχρονων φεστιβάλ απαίτησε την αναγωγή στη διχασμένη φύση της ανθρώπινης ψυχικότητας (τη διαχωριστική γραμμή μεταξύ χαράς και οδύνης) με σκοπό την ανάλυση (;), διευκόλυνση (;), φιλοξενία (;) σύνθετων θεμάτων, όπως για παράδειγμα η θέση των γυναικών στο Ιράν, εσείς οι ίδιοι ως διευθυντές οφείλετε πρώτοι να απεμπολήσετε τη δική σας κανονιστική θέση. Εδώ εσείς, την ελευθερία της δράσης θα πρέπει να τη νοήσετε ως ελευθερία να διαβάζετε και να γράφετε την ελληνική γλώσσα (και πόσες άλλες γλώσσες πίσω από αυτήν) και μέσα από τη γλώσσα, και όχι με μέσο τη γλώσσα. Επειδή με τους όρους «χαρά» και «μεταμόρφωση» που χρησιμοποιείτε —και τους οποίους σίγουρα δεν κατέχετε ούτε στο ελάχιστο— δεν καταφέρατε να δημιουργήσετε στο κοινό σας ούτε τη σύγχυση που επιθυμήσατε.
Αφήνω εδώ ένα απόσπασμα από το βιβλίο Σεξύπαρξη του Ζαν-Λυκ Νανσύ για να το σκεφτείτε: «Έχοντας δώσει στον Έρωτα μια πορεία προς τα δυτικά, φαίνεται η φιλοσοφία να τον αφήνει αμέσως πίσω της και στη συνέχεια, πολύ αργότερα, να τον ανακτά σε μια «χαρά» που ο Λακάν θα ονόμαζε «απόλαυση», αν και ούτε η ίδια η φιλοσοφία ούτε η μεταμόρφωση της φιλοσοφίας που ονομάζεται μεταψυχολογία έχουν διεισδύσει στο μυστικό του, χωρίς να κάνουν τίποτα άλλο παρά μόνο να επιβεβαιώνουν την φύση του σεξ ως μυστικό. Όχι τόσο με την έννοια του κεκρυμμένου, αυτού που μένει στη σκιά, αλλά με την έννοια του φωτοδοτούντος υποκειμένου ως η πρωταρχική πηγή του φωτός».
[1] Σύμφωνα με τη μαρτυρία ενός εθελοντή του φεστιβάλ Φιλίππων