Μία ξεχωριστή εκδοτική πρωτοβουλία με βαθιές ρίζες στην ιστορία της προσφυγιάς, του καπνού και της συλλογικής μνήμης ετοιμάζεται να κυκλοφορήσει τις επόμενες ημέρες από το Ινστιτούτο Κοινωνικών Κινημάτων & Ιστορίας Καπνού (ΙΚΚΙΚ).
Πρόκειται για το δίγλωσσο [στα ελληνικά και τα τουρκικά] βιβλίο με τίτλο «Μπασμάς, ένας μικρός πρόσφυγας. Οι δρόμοι του καπνού σαν παραμύθι» είναι ένα «παραμυθιστόρημα» για όλες τις ηλικίες, γραμμένο από την ιστορικό και Γενική Γραμματέα του ΙΚΚΙΚ Μαρία Ματζουράνη, με εικονογράφηση του διεθνώς γνωστού Τούρκου σκιτσογράφου Semih Poroy.
Η σημασία της έκδοσης ξεπερνά ήδη τα ελληνικά σύνορα, καθώς το έργο έχει δημοσιευθεί στην επίσημη πλατφόρμα των European Heritage Days Stories 2026, των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ως μία ιστορία που αναδεικνύει τη μνήμη, την πολιτιστική κληρονομιά και τις κοινές διαδρομές των λαών της περιοχής.
Ένα παραμύθι για τη Λωζάννη, την προσφυγιά και τον καπνό
Η έκδοση επιχειρεί να προσεγγίσει ένα από τα πιο τραυματικά κεφάλαια της νεότερης ιστορίας, την ανταλλαγή πληθυσμών μετά τη Συνθήκη της Λωζάννης, όχι ως ένα στεγνό ιστορικό γεγονός, αλλά ως μια ανθρώπινη και βιωματική εμπειρία.
Στην καρδιά της αφήγησης βρίσκονται δύο οικογένειες, μία χριστιανική και μία μουσουλμανική, που συνδέονται με δεσμούς φιλίας, οι οποίοι ανατρέπονται βίαια από τις ιστορικές εξελίξεις.
Αφηγητής της ιστορίας είναι ένας καπνόσπορος, ο «Μπασμάς», ένας συμβολικός πρόσφυγας που ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο και συνομιλεί με τα παιδιά μιας καπνοκαλλιεργητικής οικογένειας της Εφέσου. Οι μικροί ήρωες ζουν την καθημερινότητα της αγροτικής ζωής, μαθαίνουν τη γλώσσα των ζώων και του καπνού, συνεργάζονται στις καλλιέργειες και δημιουργούν φιλίες πέρα από θρησκευτικές διαφορές, χωρίς να γνωρίζουν ότι σύντομα θα βρεθούν και οι ίδιοι αντιμέτωποι με τον ξεριζωμό.
Η Καβάλα στο επίκεντρο της αφήγησης
Η συγγραφέας Μαρία Ματζουράνη αξιοποιεί τόσο τις ιστορικές της σπουδές όσο και τις αφηγήσεις των προσφύγων παππούδων της από την Έφεσο, μετατρέποντας το παραμύθι σε όχημα ιστορικής μνήμης.
Κεντρική θέση στο βιβλίο κατέχει η Μακεδονία, η Θράκη και ιδιαίτερα η Καβάλα, καθώς η περιοχή αποτέλεσε τόπο εγκατάστασης χιλιάδων προσφύγων μετά το 1923. Μέσα από την καλλιέργεια και την επεξεργασία του καπνού στα καπνομάγαζα, οι ανταλλάξιμοι πληθυσμοί κατάφεραν να ξαναχτίσουν τη ζωή τους και να διαμορφώσουν τη σύγχρονη κοινωνική και οικονομική ταυτότητα της περιοχής.
Όπως επισημαίνεται στην έκδοση, το «παραμυθιστόρημα» λειτουργεί ως ένας τρόπος αναμόχλευσης της ιστορικής μνήμης της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, φέρνοντας στο προσκήνιο ιστορίες που συχνά παραμένουν στο περιθώριο της επίσημης ιστορίας.
Μια ελληνοτουρκική πολιτιστική συνεργασία
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η διεθνής διάσταση του εγχειρήματος. Ο Σύλλογος Ανταλλαγέντων Λωζάννης, με έδρα την Κωνσταντινούπολη, στήριξε ενεργά την προσπάθεια και προχώρησε στη μετάφραση του έργου στην τουρκική γλώσσα, ενώ την εικονογράφηση ανέλαβε ο καταξιωμένος Τούρκος δημιουργός Semih Poroy, γνωστός για τη μακρά πορεία του στον χώρο της γελοιογραφίας και της εικονογράφησης.
Παράλληλα, στην έκδοση περιλαμβάνονται παιδικά έργα από τα τμήματα ζωγραφικής του Λυκείου Ελληνίδων Καβάλας και του Συλλόγου Εβριτών Καβάλας, προσδίδοντας έναν ακόμη πιο συλλογικό και διαγενεακό χαρακτήρα στο βιβλίο.
Την υλοποίηση της έκδοσης και τον συντονισμό της αναζήτησης χορηγιών ανέλαβε το Ινστιτούτο Κοινωνικών Κινημάτων & Ιστορίας Καπνού (ΙΚΚΙΚ).
Μια έκδοση που ήδη ταξιδεύει στην Ευρώπη
Πριν ακόμη κυκλοφορήσει επισήμως, ο «Μπασμάς» έχει ήδη βρει τη θέση του σε ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά δίκτυα πολιτιστικής κληρονομιάς. Η παρουσία του στην πλατφόρμα των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς αναδεικνύει τη δύναμη των τοπικών ιστοριών να αποκτούν διεθνή σημασία, όταν αγγίζουν ζητήματα μνήμης, μετακίνησης πληθυσμών, πολιτιστικής συνύπαρξης και κοινής ιστορικής εμπειρίας.