Η Σαμοθράκη πριν από την Καβάλα: Μια ξεχασμένη στάση στην πορεία του Αποστόλου Παύλου

Η ιστορική διαδρομή του Αποστόλου των Εθνών, ένα σημαντικό μνημείο και η συμβολή του ψηφιδογράφου Χαράλαμπου Τσαυταρίδη


 

Του Σεραφείμ Σανσαρίδη

 


ΗΚαβάλα θεωρείται ότι ήταν το πρώτο ευρωπαϊκό έδαφος με το οποίο ήρθε σε επαφή ο Απόστολος Παύλος. Κάτι τέτοιο δεν είναι όμως ακριβές, όπως προκύπτει και από την αναγραφή στο μνημείο «Το βήμα του Αποστόλου Παύλου» στην πόλη της Καβάλας, όπου αναφέρεται η Σαμοθράκη ως πρώτος ευρωπαϊκός προορισμός του Αποστόλου των Εθνών μετά την Τρωάδα.

Αναγραφή από το μνημείο του Αποστόλου Παύλου στην Καβάλα

Το ελάχιστα γνωστό αυτό γεγονός, που συνδέει νοητά τη Σαμοθράκη και την Καβάλα με το ταξίδι του Αποστόλου Παύλου αποφάσισε να αναδείξει το έτος 2007 η Ιερά Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως. Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Άνθιμος ανέθεσε στον ντόπιο Σαμοθρακίτη τεχνίτη Δημήτριο Τηγανούρια την κατασκευή σκέπαστρου, όπου εντός του στη  συνέχεια τοποθετήθηκαν τέσσερις ψηφιδωτές αγιογραφικές παραστάσεις, έργα του ψηφιδογράφου Χαράλαμπου Τσαυταρίδη.

Τα αποκαλυπτήρια του μνημείου, που ονομάστηκε «Στασίδι του Αποστόλου Παύλου» έγιναν το έτος 2008 και έκτοτε στο σημείο τελείται κάθε χρόνο Ιερά Αγρυπνία στις 28 Ιουνίου, πλην όμως το μνημείο δεν αναδείχθηκε λόγω πολυετούς δικαστικής διαμάχης. Το μνημείο βρίσκεται μεταξύ της Παλαιόπολης και του οικισμού των Κάτω Καρυωτών, με την πρόσβαση σε αυτό να είναι ελεύθερη και ευχερής με αυτοκίνητο, καθώς στο σημείο υπάρχει βατός δρόμος.

Το «Στασίδι του Αποστόλου Παύλου» στη Σαμοθράκη

Από τις αγιογραφίες που αποτελούν το μνημείο, στην πρώτη από αριστερά ξεχωρίζουν το σπασμένο κιονόκρανο κορινθιακού τύπου και οι παραστάσεις των σημείων του επερχόμενου ταξιδιού του Αγίου, οι οποίες έχουν τεθεί σε χρυσό κάμπο (φόντο) για να υποδηλώσουν το υπερφυσικό νόημα του έργου.

Το όραμα του Αποστόλου Παύλου

Στη δεύτερη σύνθεση δεσπόζει το άγαλμα της Νίκης της Σαμοθράκης, ενώ απεικονίζονται και αρχιτεκτονικά στοιχεία σε αρχαιοπρεπή ρυθμό, τα οποία τίθενται και πάλι σε χρυσό κάμπο.

Ο κατάπλους του Αποστόλου Παύλου στη Σαμοθράκη

Στο κέντρο έχει τοποθετηθεί πληροφοριακή τοιχογραφία μεγάλων διαστάσεων σε οκτώ ξένες γλώσσες (Ρωσικά, Αγγλικά, Γερμανικά, Τουρκικά, Γαλλικά, Ισπανικά, Ιταλικά και Βουλγαρικά) αλλά και στη νέα Ελληνική, γεγονός που αποτιμάται ως ιδιαίτερα θετικό για τη μεταφορά του μηνύματος σε νεότερους προσκυνητές, παρά την έλλειψη σχετικής αναφοράς στην πηγή των Γραφών (ιδ. Πράξεις Αποστόλων (16.9-12).

Το κεντρικό τμήμα του μνημείου
Το κεντρικό τμήμα του μνημείου

Στην τρίτη αγιογραφική παράσταση το άγαλμα της Νίκης βρίσκεται πλέον στο βάθος της συνθέσεως, ενώ ο χρόνος, που ήταν ένα μόλις βράδυ σύμφωνα με τις Γραφές, υποδηλώνεται από τον κάμπο, ο οποίος σε αυτήν την περίπτωση δεν είναι χρυσός, αλλά αποτελείται από τα άστρα και την πανσέληνο.

Η κατήχηση των κατοίκων της Σαμοθράκης

Στο τέταρτο, τα αρχαία σύμβολα (ναός και Νίκη) παραμένουν ως μέρος της σύνθεσης, αλλά πλέον ο χρυσός κάμπος επιστρέφει με τον Χριστό να απεικονίζεται στο κέντρο, λαμπρύνοντας τη σύνθεση και τις μορφές, οι κινήσεις και οι εκφράσεις των οποίων διακρίνονται από έντονη δραματικότητα.

Ο απόπλους του Απ. Παύλου προς Καβάλα

Στο κάτω δεξιά μέρος του τέταρτου ψηφιδωτού είχε τεθεί ήδη από κατασκευής του διακριτικά, λόγω μετριοφροσύνης του δημιουργού του, η υπογραφή του καλλιτέχνη, ο οποίος είναι ο Χαράλαμπος Τσαυταρίδης («ΧΕΙΡ ΧΑΡ ΤCΑΥΤΑΡΙΔΗ»).

Η υπογραφή του ψηφιδογράφου Χαρ. Τσαυταρίδη

Ο ψηφιδογράφος Χαράλαμπος Τσαυταρίδης σπούδασε στην περίφημη λόγω και της έντονης βυζαντινής παράδοσης (ιδ. Ψηφιδωτά Αγίου Βιτάλλιου Ραβέννας) Scuola Mosaicisti del Friuli της Βόρειας Ιταλίας, στο Σπιλιμπέργκο. Στην Ελλάδα έχει αγιογραφήσει με ψηφιδωτά πολλές εκκλησίες και μνημεία, χωρίς όμως το έργο του να περιορίζεται μόνο σε θρησκευτικές παραστάσεις.

Αναστάσιος Παπαδόπουλος ή Κοτζά Άναστάς, έργο Χ. Τσαυταρίδη

Από πλευράς τεχνοτροπίας ο Χ. Τσαυταρίδης πολλές φορές παρεκκλίνει από την αυστηρή βυζαντινή παράδοση, κινούμενος όμως εντός της. Δίχως να ξενίζει με την καλλιτεχνική του πρωτοπορία, αποτυπώνει με σωστή αναλογία τους κορμούς των απεικονιζομένων προσώπων και τα χαρακτηριστικά τους φτάνοντας ακόμη και σε φωτορεαλιστικά αποτελέσματα.

Σχεδόν φωτορεαλιστική απεικόνιση με ψηφιδωτό του Αγίου Παϊσίου

Η έντονη αναπαραστατικότητα στις συνθέσεις του Τσαυταρίδη είναι κυρίως εμφανής από τις ενδυματολογικές, αρχιτεκτονικές και διακοσμητικές επιλογές των θεμάτων του. Η διακόσμηση δεν αποκλείεται, αντίθετα εξυπηρετεί τον σκοπό του καλλιτέχνη.

Παράλληλα, τα έργα του χρησιμοποιούν την προοπτική και τη φωτοσκίαση, προσφέροντας στον θεατή μία οπτική εμπειρία που μόνον ένας καλλιτέχνης με υψηλή καλλιτεχνική κατάρτιση θα μπορούσε να αποδώσει. Κατά την άποψη του γράφοντος, λοιπόν, αναμένεται  ο Τσαυταρίδης να αναγνωριστεί στο μέλλον ως ένας από τους μαΐστορες της ψηφιδογραφίας στην Ελλάδα.

Διακόσμηση, φωτοσκίαση, προοπτική και ρεαλισμός στο έργο του Χαρ. Τσαυταρίδη

Μετά λοιπόν και τη λήξη της δεκαπενταετούς δικαστικής διαμάχης που κώλυε την προβολή και περαιτέρωαξιοποίηση του χώρου του μνημείου από τον Δήμο Σαμοθράκης και την Ιερά Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως, είναι ευκαιρία για την ανάδειξη και της παλαιοχριστιανικής εκκλησίας, υπολείμματα της οποίας υπάρχουν κοντά στο μνημείο.

Ο ψηφιδογράφος Χαράλαμπος Τσαυταρίδης και ο Μητροπολίτης Αλεξανδρούπολης

Ίσως, μάλιστα, την επιούσα χρονιά να δούμε τις νοητά συνδεδεμένες μέσω των ψηφιδωτών του Αποστόλου Παύλου περιοχές της Σαμοθράκης και της Καβάλας, συνδεδεμένες ακτοπλοϊκά πλέον και πάλι, όπως στο παρελθόν.