Του Κωνσταντίνου Τιτόπουλου
Οι πλημμύρες του περασμένου χειμώνα στα Τενάγη Φιλίππων άφησαν πίσω τους χιλιάδες στρέμματα καλλιεργήσιμης γης που δεν μπορούσαν να σπαρθούν. Μαζί τους άφησαν εκατοντάδες αγρότες αντιμέτωπους με την απώλεια εισοδήματος και μια μακρά διαδικασία διεκδίκησης αποζημιώσεων.
Ακολούθησαν συσκέψεις, ανακοινώσεις, υποσχέσεις, καταγραφές, αιτήσεις και διοικητικές διαδικασίες. Μήνες αργότερα, το ζήτημα της καταβολής των αποζημιώσεων εξακολουθεί να απασχολεί τους παραγωγούς.
Γιατί ένας πολίτης πρέπει να αιτείται από το κράτος κάτι που το ίδιο το κράτος μπορεί να γνωρίζει ότι δικαιούται;
Στην περίπτωση των Τεναγών, το Δημόσιο διαθέτει ήδη σημαντικές πληροφορίες. Ποια αγροτεμάχια δηλώνονται, ποιοι είναι οι καλλιεργητές τους, πού βρίσκονται οι εκτάσεις και ποιες περιοχές επλήγησαν από τις πλημμύρες. Με τις απαραίτητες αυτοψίες και εκτιμήσεις μπορεί να διαπιστώσει ποιοι παραγωγοί υπέστησαν πράγματι ζημία και ποιοι πληρούν τις νόμιμες προϋποθέσεις αποζημίωσης.
Γιατί, λοιπόν, μετά τη διαπίστωση της ζημίας και την έγκριση της χρηματοδότησης, να μην ενεργοποιείται αυτεπάγγελτα η διαδικασία καταβολής, χωρίς νέες αιτήσεις και περιττές ενέργειες από τους δικαιούχους;
Το ίδιο ερώτημα γεννά και μια πολύ πιο καθημερινή διαδικασία. Το επίδομα θέρμανσης.
Κάθε χρόνο ανοίγει μια ηλεκτρονική πλατφόρμα και οι ενδιαφερόμενοι καλούνται να συνδεθούν, να συμπληρώσουν στοιχεία, να επιλέξουν κατηγορίες, να επιβεβαιώσουν πληροφορίες και να προσέξουν τις προθεσμίες.
Ας εξετάσουμε όμως τι συμβαίνει στην πραγματικότητα.
Ένας πολίτης αγοράζει πετρέλαιο θέρμανσης.
Η συναλλαγή καταγράφεται ηλεκτρονικά, με τον ΑΦΜ του και τον αριθμό παροχής ηλεκτρικού ρεύματος.
Η ΑΑΔΕ γνωρίζει το δηλωθέν εισόδημά του. Διαθέτει τα στοιχεία της ακίνητης περιουσίας του και την αντικειμενική της αξία. Γνωρίζει επίσης την οικογενειακή του κατάσταση, μέσω των διασυνδεδεμένων μητρώων και των δηλώσεων.
Για έναν άγαμο πολίτη, για παράδειγμα, τα σημερινά κριτήρια προβλέπουν εισοδηματικό όριο 16.000 ευρώ και όριο ακίνητης περιουσίας 200.000 ευρώ.
Εφόσον τα στοιχεία αυτά είναι διαθέσιμα, ο πραγματικός τόπος κατοικίας και οι υπόλοιπες προϋποθέσεις έχουν επαληθευτεί, και υπάρχει καταχωρισμένος έγκυρος τραπεζικός λογαριασμός, γιατί απαιτείται μια νέα αίτηση;
Γιατί το κράτος να περιμένει από τον πολίτη να ζητήσει αυτό που μπορεί το ίδιο να διαπιστώσει ότι οφείλει να του καταβάλει;
- Ψηφιοποίηση δεν σημαίνει μεταφορά της γραφειοκρατίας στον πολίτη
Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικά βήματα στον ψηφιακό μετασχηματισμό της ελληνικής δημόσιας διοίκησης. Διαδικασίες που κάποτε απαιτούσαν φυσική παρουσία, πολύωρη αναμονή και πολλαπλές επισκέψεις σε υπηρεσίες πραγματοποιούνται πλέον ηλεκτρονικά.
Αυτή είναι μια θετική εξέλιξη. Δεν είναι, όμως, το τέλος της διαδρομής.
Όταν μια διαδικασία που παλαιότερα απαιτούσε επίσκεψη σε ένα ΚΕΠ μεταφέρεται αυτούσια στον υπολογιστή ή στο κινητό του πολίτη, έχουμε ψηφιοποιήσει τον τρόπο υποβολής της αίτησης. Δεν έχουμε απαραιτήτως εκσυγχρονίσει την ίδια τη διοικητική διαδικασία.
Η γραφειοκρατία δεν εξαφανίστηκε. Απλώς άλλαξε διεύθυνση.
Και, σε αρκετές περιπτώσεις, μεταφέρθηκε από το γραφείο του δημόσιου υπαλλήλου στο σπίτι του πολίτη.
Ο πολίτης εξακολουθεί να έχει την ευθύνη να ενημερωθεί, να αναζητήσει την κατάλληλη πλατφόρμα, να γνωρίζει τις προθεσμίες, να συμπληρώσει σωστά τα πεδία και να παρακολουθεί την πορεία της αίτησής του.
Η πραγματική ψηφιοποίηση, όμως, θα έπρεπε να επιδιώκει κάτι πολύ πιο ουσιαστικό:
Να καταργεί την ανάγκη της αίτησης όπου αυτό είναι εφικτό, όχι απλώς να την κάνει ηλεκτρονική.
- Κανένα κοινωνικό δικαίωμα δεν πρέπει να χάνεται λόγω ψηφιακής αδυναμίας
Υπάρχει και μια βαθύτερη κοινωνική διάσταση, την οποία συχνά παραβλέπουμε.
Δεν έχουν όλοι οι πολίτες τις ίδιες ψηφιακές δεξιότητες.
Ένας ηλικιωμένος που ζει μόνος του, ένας κάτοικος απομακρυσμένου χωριού, ένας άνθρωπος χωρίς πρόσβαση σε υπολογιστή ή ένας εργαζόμενος που δυσκολεύεται να παρακολουθήσει τις συνεχείς προθεσμίες ενδέχεται να μην υποβάλει ποτέ την απαιτούμενη αίτηση.
Όχι επειδή δεν δικαιούται την παροχή.
Αλλά επειδή δεν γνώριζε ότι έπρεπε να την αιτηθεί, δεν μπόρεσε να ολοκληρώσει τη διαδικασία ή απλώς έχασε την προθεσμία.
Έτσι δημιουργείται μια ιδιότυπη κοινωνική ανισότητα.
Δύο άνθρωποι με ακριβώς τα ίδια οικονομικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά μπορεί να έχουν διαφορετική μεταχείριση. Ο ένας λαμβάνει το επίδομα επειδή γνωρίζει να χρησιμοποιεί την πλατφόρμα. Ο άλλος δεν λαμβάνει τίποτα.
Το δικαίωμα καταλήγει να εξαρτάται όχι μόνο από τις προϋποθέσεις του νόμου
αλλά και από την ικανότητα του πολίτη να το διεκδικήσει ηλεκτρονικά.
Αυτό δεν μπορεί να αποτελεί στόχο μιας σύγχρονης κοινωνικής πολιτικής.
- Από το «υποβάλετε την αίτησή σας» στο «λάβατε την ενίσχυσή σας»
Ας φανταστούμε ένα διαφορετικό μοντέλο λειτουργίας. Ο πολίτης αγοράζει πετρέλαιο θέρμανσης.
Τα πληροφοριακά συστήματα της δημόσιας διοίκησης διασταυρώνουν αυτοματοποιημένα, με νόμιμο και ασφαλή τρόπο, τα στοιχεία της αγοράς, την κατοικία, το εισόδημα, την περιουσία και τις υπόλοιπες προϋποθέσεις.
Εφόσον πληρούνται όλα τα κριτήρια, υπολογίζεται το επίδομα και καταβάλλεται στον ήδη δηλωμένο τραπεζικό λογαριασμό.
Και τότε ο πολίτης λαμβάνει ένα απλό SMS: «Σας ενημερώνουμε ότι καταβλήθηκε στον τραπεζικό σας λογαριασμό το επίδομα θέρμανσης που δικαιούστε, ύψους Χ ευρώ. Δεν απαιτήθηκε καμία ενέργεια από μέρους σας.»
Αυτή θα ήταν μια πραγματικά διαφορετική σχέση κράτους και πολίτη.
Αντί το Δημόσιο να ανακοινώνει συνεχώς το άνοιγμα νέων πλατφορμών, θα μπορούσε να ανακοινώνει πόσοι πολίτες εξυπηρετήθηκαν χωρίς να χρειαστεί να συμπληρώσουν ούτε μία αίτηση.
Αντί να μετράμε τον αριθμό των ηλεκτρονικών υπηρεσιών, θα μετρούσαμε πόσες διοικητικές υποχρεώσεις καταργήθηκαν.
Και αντί να θεωρούμε επιτυχία ότι ένας πολίτης ολοκλήρωσε μια ηλεκτρονική διαδικασία σε δέκα λεπτά, θα θεωρούσαμε επιτυχία ότι δεν χρειάστηκε να διαθέσει ούτε ένα.
- Μια νέα φιλοσοφία δημόσιας διοίκησης
Η πρόταση αυτή δεν αφορά αποκλειστικά το επίδομα θέρμανσης ή τις αγροτικές αποζημιώσεις. Θα μπορούσε να αποτελέσει γενική αρχή για την κοινωνική πολιτική, τις ενισχύσεις οικογενειών, την οικονομική στήριξη ευάλωτων ομάδων, τις αποζημιώσεις φυσικών καταστροφών και τις επιχορηγήσεις επιχειρήσεων.
Όπου το Δημόσιο διαθέτει αξιόπιστα δεδομένα που επαρκούν για την αναγνώριση του δικαιώματος, η διαδικασία πρέπει να εκκινεί από την ίδια τη διοίκηση.
Όπου απαιτείται επιπλέον τεκμηρίωση, αυτή πρέπει να περιορίζεται στα απολύτως αναγκαία στοιχεία.
Ασφαλώς, δεν μπορούν όλες οι παροχές να αυτοματοποιηθούν πλήρως. Υπάρχουν περιπτώσεις που απαιτούν εξατομικευμένη εκτίμηση, επιτόπιο έλεγχο, ανθρώπινη κρίση ή πρόσθετη νομοθετική ρύθμιση.
Εξίσου αυτονόητο είναι ότι κάθε τέτοιο σύστημα οφείλει να σέβεται την προστασία των προσωπικών δεδομένων, να εξηγεί τις αποφάσεις του και να επιτρέπει στον πολίτη να διορθώνει λάθη ή να αμφισβητεί μια απόρριψη.
Η αυτοματοποίηση δεν πρέπει να μετατραπεί σε μια νέα, αδιαφανή γραφειοκρατία.
Ο στόχος δεν είναι ένα κράτος που αποφασίζει ανεξέλεγκτα μέσω αλγορίθμων. Είναι ένα κράτος που χρησιμοποιεί υπεύθυνα την τεχνολογία για να εκπληρώνει ταχύτερα και δικαιότερα τις υποχρεώσεις του.
- Η πολιτική διάσταση που αξίζει να συζητηθεί
Υπάρχει, τέλος, και ένα σημαντικό πολιτικό και επικοινωνιακό όφελος. Η εμπιστοσύνη του πολίτη προς το κράτος δεν οικοδομείται μόνο με νομοθετήματα, κυβερνητικές ανακοινώσεις και παρουσιάσεις νέων ψηφιακών εφαρμογών.
Οικοδομείται κυρίως μέσα από την καθημερινή του εμπειρία.
Πόσο διαφορετικά θα αισθανόταν ένας πολίτης απέναντι στη δημόσια διοίκηση αν, αντί να αναζητά συνεχώς τι δικαιούται, διαπίστωνε ότι το κράτος τον είχε ήδη εντοπίσει ως δικαιούχο και είχε φροντίσει να του αποδώσει την προβλεπόμενη ενίσχυση;
Και πόσο ισχυρότερο θα ήταν το μήνυμα μιας τέτοιας πολιτικής από οποιαδήποτε επικοινωνιακή εκστρατεία;
Το SMS που θα ανακοίνωνε την αυτόματη καταβολή ενός επιδόματος θα ήταν κάτι περισσότερο από μια απλή ειδοποίηση.
Θα αποτελούσε έμπρακτη απόδειξη ότι η δημόσια διοίκηση λειτουργεί προς όφελος του πολίτη, χωρίς να απαιτεί διαρκώς από αυτόν να αποδεικνύει τα αυτονόητα.
Η καλύτερη επικοινωνιακή πολιτική είναι, τελικά, μια δημόσια υπηρεσία που λειτουργεί τόσο αποτελεσματικά ώστε ο πολίτης να μην αντιλαμβάνεται καν τη γραφειοκρατία πίσω της.
- Το επόμενο βήμα της ψηφιακής Ελλάδας
Η τεχνολογία υπάρχει. Τα μητρώα υπάρχουν. Η δυνατότητα διασταύρωσης δεδομένων υπάρχει ήδη σε σημαντικό βαθμό.
Αυτό που χρειάζεται είναι η πολιτική βούληση να περάσουμε από την ψηφιοποίηση των αιτήσεων στην αυτοματοποίηση της αναγνώρισης και απόδοσης των δικαιωμάτων.
Να σχεδιάσουμε μια δημόσια διοίκηση που δεν περιμένει παθητικά από τον πολίτη να τη βρει, αλλά αναλαμβάνει η ίδια την πρωτοβουλία να τον εξυπηρετήσει.
Από τον αγρότη των Τεναγών Φιλίππων που περιμένει την αποζημίωσή του μέχρι τον ηλικιωμένο που δικαιούται επίδομα θέρμανσης, η αρχή πρέπει να είναι κοινή:
Το κράτος να αναγνωρίζει αυτεπάγγελτα όσα ο πολίτης δικαιούται και να τα αποδίδει χωρίς περιττές διαδικασίες.
Ψηφιακό κράτος δεν είναι εκείνο που διαθέτει τις περισσότερες πλατφόρμες… Είναι εκείνο που χρειάζεται τις λιγότερες αιτήσεις.
* Οι αριθμοί αποκαλύπτουν την αντίφαση
Στην Ελλάδα του 2026, η ενιαία ψηφιακή πύλη gov.gr περιλαμβάνει 2.272 ψηφιακές υπηρεσίες, ενώ το Εθνικό Μητρώο «Μίτος» καταγράφει 4.417 δημοσιευμένες διοικητικές διαδικασίες.
Κι όμως, μόνο για το επίδομα θέρμανσης της περιόδου 2025–2026, χρειάστηκε να υποβληθούν 1.230.748 αιτήσεις!
Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το 2025, μόλις το 50,96% των πολιτών ηλικίας 16 έως 74 ετών διαθέτει τουλάχιστον βασικές ψηφιακές δεξιότητες. Στις ηλικίες 55 έως 74 ετών το ποσοστό περιορίζεται στο 29,74%, ενώ στις αγροτικές περιοχές στο 35,47%.
Αυτή είναι η μεγάλη αντίφαση της ψηφιακής μας εποχής.
Έχουμε δημιουργήσει χιλιάδες ψηφιακές υπηρεσίες για έναν πληθυσμό, σχεδόν ο μισός του οποίου δεν διαθέτει ούτε τις βασικές ψηφιακές δεξιότητες.
Και εξακολουθούμε να ζητάμε από εκατομμύρια πολίτες να συμπληρώνουν αιτήσεις, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου το Δημόσιο διαθέτει ήδη μεγάλο μέρος των στοιχείων που απαιτούνται για να εξακριβώσει το δικαίωμά τους.
Η πραγματική πρόοδος δεν θα έρθει με την προσθήκη της 2.273ης ψηφιακής υπηρεσίας. Θα έρθει όταν αρχίσουμε να καταργούμε τις αιτήσεις που δεν είναι αναγκαίες.
* Με τον ν. 5217/25, άρθρα 63-69, θεσπίστηκε το Εθνικό Μητρώο Παροχών και Ενισχύσεων. Η ΚΥΑ 70747 ΕΞ 2026 (ΦΕΚ Β΄ 2951/27.5.2026) ρύθμισε τη λειτουργία του.
Η αρχική φάση κάλυψε 27 κατηγορίες, μεταξύ των οποίων τα επιδόματα θέρμανσης, παιδιού, στέγασης, ανεργίας, αναπηρίας και το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα. Η προβλεπόμενη πιλοτική περίοδος ολοκληρωνόταν στις 30 Σεπτεμβρίου 2026.