Της Μαρίας Κόντα
Το περασμένο Σάββατο πέρασα την ημέρα μου στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης, όπου είχα την ευκαιρία να συναντήσω παλιούς φίλους και συναδέλφους, να κάνω νέες γνωριμίες, και να συμμετάσχω η ίδια με μια παρέμβαση σε ένα απογευματινό πάνελ.
Στον τίτλο του σημερινού μου άρθρου επέλεξα να χρησιμοποιήσω μια αμετάφραστη στην καθομιλουμένη λέξη. Aκριβώς γιατί ήθελα η έννοιά της να διατηρήσει την ιδέα ότι μια γιορτή βιβλίου και η εμπειρία της δεν μπορεί ποτέ να χαρτογραφηθεί πλήρως: highlight, το πιο φωτεινό μέρος ενός θέματος.
Κατέληξα ότι δεν υπάρχει καλύτερη περιγραφή της αναταραχής που δημιουργεί η ενόρμηση στην καρδιά αυτής της εμπειρίας από αυτή του Ζαν-Λυκ Νανσύ, όπως γενναιόδωρα μας την προσφέρει στο βιβλίο του Σεξύπαρξη (Sexistence, Éditions Galilée, 2017, έκδοση Kindle, 32): «Η απόλαυση της γλώσσας είναι το πέρασμα από τη μια λέξη στην άλλη, από τη μια φράση στην άλλη, ξεφεύγοντας από τον εαυτό της και τρέμοντας να συναντήσει τον εαυτό της.»
Από το ένα πάνελ στο άλλο και από το ένα περίπτερο στο άλλο, ανυπόμονη να ανακαλύψω νέους τίτλους, να περιηγηθώ σειρές βιβλίων, και να βρω θησαυρούς για διάβασμα…
Πρώτη στάση, λοιπόν, στις 12 το μεσημέρι στο περίπτερο 12 αίθουσα Mario Vitti για την παρουσίαση του βιβλίου Ιστορία της δυτική γλυπτικής. Από τον Μεσαίωνα ως σήμερα (εκδόσεις University Studio Press) του αγαπημένου μου δασκάλου Άλκη Χαραλαμπίδη (ομότιμου καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης, ΑΠΘ). Μετά τηn τηλεσκοπική και μικροσκοπική αντιστοίχως περιγραφή του βιβλίου από τους προσκεκλημένους ομιλητές, ο συγγραφέας μας εξήγησε την επιλογή του εξωφύλλου: το έργο του ινδικής καταγωγής Βρετανού καλλιτέχνη Anish Kapoor Πεδίου του Κενού (1989), ακανόνιστο, τραχύ σημαδεμένο από το τρυπάνι, αποδίδει υλική υπόσταση στο απόλυτο σκοτάδι. Με αμέριστη χαρά συνειδητοποίησα ότι καμία από τις αρετές ευφράδειας του Χαραλαμπίδη έτσι όπως τον γνώρισα πριν 30 χρόνια, η ηθική του με άλλα λόγια, δεν άλλαξε.
Δεύτερη στάση στις 2 το απόγευμα στο περίπτερο 14 αίθουσα Cosmos για την παρουσίαση της σειράς ΦΛΕΞΗ με τη συμμετοχή των 5 ποιητριών, ανάμεσά τους και η συμπολίτισσά μου Ζαφειρία Μολ (Βασιλική-Ζαφειρία Υψηλάντη). Με ιδιαίτερη ικανοποίηση πληροφορήθηκα για την αξιοπρεπή φιλοξενία των δημιουργιών τους από την Κάπα Εκδοτική, την καλλιτεχνική επιμέλεια των οποίων έχει αναλάβει ο επίσης συμπολίτης μου Ιωάννης Τσίγκας. Στο ερώτημα που τους τέθηκε για την υπόσταση μιας «γυναικείας ποίησης», θα ήθελα να τις αφιερώσω μια περιγραφή του Βάλτερ Μπένγιαμιν από τη Μεταφυσική της νεότητας για την ομιλία-σιωπή: «Πώς μιλούσαν μεταξύ τους η Σαπφώ και οι φίλες της; … Φέρνουν τα σώματά τους κοντά και χαϊδεύονται. Η συζήτησή τους είχε απελευθερωθεί από το θέμα και τη γλώσσα … Η σιωπή και η ηδονική απόλαυση –αιώνια χωρισμένες στη συζήτηση– έχουν γίνει ένα» (Sexistence, 116).
Τρέχοντας κατάφερα να φθάσω στις 3μμ. πίσω στο περίπτερο 12 αίθουσα Λόγος για την παρουσίαση του βιβλίου Για την αναπαραγωγή. Ιδεολογία και ιδεολογικοί μηχανισμοί του κράτους του Γάλλου φιλοσόφου και ιδρυτή του δομικού μαρξισμού Λουί Αλτουσέρ με σχολιασμό από τον συνάδελφο Γιώργο Φουρτούνη (αναπληρωτή καθηγητή Φιλοσοφίας στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου). Στο πάνελ αναγνώρισα και τον συνάδελφο Γιάννη Σταυρακάκη, πρώην συμφοιτητή από τα χρόνια της Αγγλίας στο Πανεπιστήμιο του Έσσεξ και νυν καθηγητή Πολιτικών Επιστημών στο ΑΠΘ. Η έκδοση καθιστά προσβάσιμη για πρώτη φορά στα ελληνικά την πλήρη συμβολή του Αλτουσέρ για την ιδεολογία και τους ΙΜΚ, φωτίζοντας προηγούμενα αδιαφανή σημεία, που έδωσαν λαβές για κριτική. Η συγκυρία της εμφάνισής του βιβλίου είναι ευτυχής καθώς συμπίπτει με την έκδοση ύστερων κειμένων του Αλτουσέρ υπό τον τίτλο Sur le materialisme. Thèses de juin et autres textes (1980-1986) από τον φίλο και συνεργάτη Βέλγο φιλόσοφο Laurent de Sutter (Critiques Perspectives, PUF Éditions).
Η αποκορύφωση της ημέρας ήρθε στις 4 το απόγευμα όταν ο καλός μου φίλος και συνάδελφος Μιχάλης Μπαρτσίδης (καθηγητής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ) με προσκάλεσε να παρέμβω στο πάνελ της παρουσίασης του βιβλίου Θρυμματισμένη αγάπη (εκδόσεις Σαιξπηρικόν του Kαβαλιώτη Γιώργου Αλισάνογλου) του μέντορά μου Zαν-Λυκ Νανσύ. Είχα τη μεγάλη τύχη να επιβεβαιώσω ακόμη μία φορά σε ένα κατάμεστο ακροατήριο (αίθουσα Mario Vitti περίπτερο 12) ότι στο έργο του Νανσύ η φιλοσοφία γίνεται αντάξια του ονόματός της γιατί αποδέχεται την υποχρέωσή της σε ό,τι υπερβαίνει τη γνώση αναλαμβάνοντας τη σκέψη/αγάπη ως θεμελιώδη για την ίδια. Με αυτόν τον τρόπο ο Μπαρτσίδης, μεταφραστής του βιβλίου, όχι μόνο δήλωσε την δική του αγάπη για να τη σκεφτώ αλλά και εγώ η ίδια επιτέλεσα τη σκέψη μου μπροστά στο κατάπληκτο ακροατήριο ως αγάπη.
Η μέρα έκλεισε με τη βραδινή ομιλία, πίσω ξανά στο περίπτερο 14 αίθουσα Βαβέλ, για το μνημειώδες βιβλίο (448 σελίδες) Κανείς πριν μπει στη μάχη δεν ξέρει ποιος είναι: η Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών στα δύσκολα χρόνια 1967-1975-Τότε που άλλαξαν όλα (εκδόσεις Ποταμός) του συναδέλφου Ευγένιου Ματθιόπουλου (καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης). Για την σαφή παρουσίαση του περιεχομένου του, οι παλιές μου συμφοιτήτριες Αρετή Αδαμοπούλου και Λία Γυιόκα, τώρα και οι δύο καθηγήτριες Ιστορίας της Τέχνης, χώρισαν το βιβλίο σε δύο μέρη. Μεταξύ των άλλων, τόνισαν ότι ο Ματθιόπουλος ανασυγκροτεί τη στάση των καθηγητών της Σχολής απέναντι στη Δικτατορία, όπως επίσης και τη ροή των γεγονότων που οδήγησαν στην αφύπνιση του Συλλόγου των Σπουδαστών της το 1972 και στη μαζική συμμετοχή τους στην κλιμάκωση των φοιτητικών κινητοποιήσεων ενάντια στο καθεστώς, που κορυφώθηκαν με την Κατάληψη του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973.
*
Τα φεστιβάλ βιβλίων ανεβάζουν τη ψυχή.
Είναι τα μέρη όπου, για να επικαλεστώ τη σκέψη του Νανσύ, «η επιθυμία συγκρατεί τη γλώσσα και η γλώσσα συγκρατείται μέσω της επιθυμίας: η μία δίνει στην άλλη την ορμή του νοήματος, η οποία λαμβάνει χώρα μόνο στην προσφώνηση, την έκκληση, τη δήλωση, τη λατρεία ή την επιφώνηση. […] Αυτό είναι προφανές όταν πρόκειται να πούμε «Σ’ αγαπώ, σε επιθυμώ». Αλλά, σε τελική ανάλυση, το ίδιο ισχύει για κάθε αληθινό λόγο, λόγο που έστω και λίγο ξεπερνάει την απλή πληροφορία («γεια» ή «αντίο» ή ένα ολόκληρο βιβλίο φιλοσοφίας, ένα μυθιστόρημα, ένα ποίημα, καθώς και μια συζήτηση)» (Sexistence, 26).
*
Πίσω στην Καβάλα, το ίδιο βράδυ, ευτυχισμένη έκλεισα τα μάτια μου στο κρεβάτι. Η νύχτα τύλιξε την ημέρα και την έκρυψε.
Η Μαρία Κόντα είναι ακαδημαϊκός.