Το κίνητρο για τη συγγραφή του παρόντος είναι αμιγώς κίνητρο έρευνας και γι’ αυτό τον λόγο, πριν προχωρήσω στα της Βουλγαρικής Κατοχής, θα ξεκινήσω από τα καθ’ ημάς. Όπως έγραψα σε προηγούμενο άρθρο μου (βλ. Σανσαρίδης Σ., Ο Άγνωστος Στρατιώτης της πλατείας Κονσουλίδη εις KavalaPost, 05.10.2025 εδώ), το γλυπτό “Άγνωστος Στρατιώτης”, δημιούργημα του διάσημου γλύπτη Γρηγορίου Ζευγώλη, τοποθετήθηκε στην κεντρική πλατεία της Καβάλας (τότε ακόμη πλατεία Φουάτ) στα μέσα του Ιουνίου του έτους 1940 επί δημαρχείας Μπαλάνου.
Να μη λησμονούμε, βεβαία, ότι εν έτει 1940 η Καβάλα, όπως και όλη υπόλοιπη Ελλάδα, τελούσε υπό δικτατορία· τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά, που είχε καταλύσει το Κράτος και είχε εισαγάγει εθνικιστικά στοιχεία στην καθημερινή ζωή του ελληνικού Λαού.
Η φωτογραφία που ακολουθεί αποτελεί περίτρανη απόδειξη περί των όσων αναφέρονται. Στην τελετή αποκαλυπτηρίων του Άγνωστου Στρατιώτη, που πλέον έχει τοποθετηθεί στην πλατεία Κονσουλίδη, παρίστατο όλη η πολιτική, θρησκευτική και στρατιωτική ηγεσία της πόλης. Συμμετείχε πλήθος χιλιάδων απλών πολιτών και η νεολαία της Καβάλας (αντιπαρ. Πέγιου Ε, Βόλτα στην Καβάλα του χθες, Δήμος Καβάλας – Δημωφέλεια, 2013, 2η έκδοση, σελ. 132, όπου η ίδια φωτογραφία με λανθασμένη ημερομηνία και παραπομπή στο έτος 1938). Η δε νεολαία, όπως επίτασσε το καθεστώς, οργανωμένη στην ΕΟΝ πρωτοστατούσε στις εκδηλώσεις (ιδ. Ταχυδρόμος, 27.06.1941, σελ. 1, όπου και αναλυτική περιγραφή της τελετής).
Αν εξετάσει κανείς προσεκτικά τη φωτογραφία θα παρατηρήσει ότι η πλειοψηφία των παρισταμένων στην τελετή, είτε είναι ένστολοι είτε νεολαίοι της ΕΟΝ είτε απλοί άνθρωποι, χαιρετάνε φασιστικά προς τον ανδριάντα του Αγνώστου Στρατιώτη, αγνοώντας –κατά τραγική ειρωνεία– ότι ο φασισμός που εκείνην την ώρα χαιρετούσαν, θα τους δάγκωνε σε λίγους μήνες, αφού το αυγό του φιδιού είχε ήδη εκκολαφθεί και είχε αρχίσει να πατάσσει την Ευρώπη.
Τον Μάρτιο του έτους 1941 η Βουλγαρία προσχωρεί στις δυνάμεις του άξονα Βερολίνου-Ρώμης με κύριο μέλημά της την έξοδο στη «Λευκή Θάλασσα», δηλαδή στο Αιγαίο. Ύστερα λοιπόν από τη συμμαχία με την φασιστική Ιταλία και τη ναζιστική Γερμανία, η γείτονα Βουλγαρία πέτυχε πρόσκαιρα αυτό που δεν μπόρεσε να πετύχει καθ’ όλη τη διάρκεια (τουλάχιστον) του 19ου και 20ου (ιδ. Ζωηρού Ο., Αιμοσταγείς σελίδες της συγχρόνου Μακεδονικής Ιστορίας: Μετ’ εικόνων, Καβάλα, 1906, passim) και προσεταιρίστηκε την Καβάλα τον Μάιο του έτους 1941.
Μετά την είσοδο, λοιπόν, των κατακτητών ο Άγνωστος Στρατιώτης του Γρηγορίου Ζευγώλη στην πλατεία Φουάτ καθαιρείται (ιδ. Πρωινή – 21.04.1955 όπου μαρτυρία Θεοδώρου Κ.), γεγονός που είναι λίγο-πολύ γνωστό από το διαδίκτυο. Αυτό όμως που δεν είναι ευρύτερα γνωστό, είναι ότι στην Καβάλα εκείνη την περίοδο τυπώνεται βουλγαρική εφημερίδα με τίτλο “БЕЛОМОРИЕ” (Αιγαιίς ή Λευκή Θάλασσα). Το προαναφερόμενο έντυπο με άκρως προπαγανδιστικό, αφελληνιστικό και φιλοναζιστικό χαρακτήρα εκδίδεται στην πόλη μας (σχεδόν) εβδομαδιαίως με τιράζ 1.000 αντίτυπα και τα γραφεία της εφημερίδας στεγάζονται στην τότε οδό Τσάρου Βόρις Γ’ 107 (πιθανόν επί της οδού Ομονοίας ή της οδού Κύπρου) σε 21 τεύχη από την 24η/09/1941 έως και την 08η/07/1942 (ιδ. Εικόνα 3 & Иванчев, Димитър. Български периодичен печат, 1844 – 1944: анотиран библиографски указател. Т. 1. София, Наука и изкуство, 196, σελ. 83), οπότε και η έκδοση σταμάτησε στη δυσπρόσιτη, πλην όμως τόσο επιθυμητή, για τους κατακτητές Καβάλα (ιδ. Φωτογραφία 3 εις БЕЛОМОРИЕ, 01.06.1942, σελ. 1).
Έτσι λοιπόν από τα έντυπα που κυκλοφόρησαν από την εφημερίδα Αιγαιίς στις 24.09.1941 (φυλ. 1, τεύχος 1), 01.10.1941 (φυλ. 2, τεύχος 2), 15.10.1941 (φυλ. 3, τεύχος 3), 27.10.1941 (φυλ. 4, τεύχος 4), 07.11.1941 (φυλ. 5, τεύχος 5), 21.11.1941 (φυλ. 6, τεύχος 6), 17.12.1941 (φυλ. 7, τεύχος 7-8), 26.12.1941 (φυλ. 8, τεύχος 8-9), 07.03.1942 (φυλ. 9, τεύχος 10), 16.03.1942 (φυλ. 12, τεύχος 12), 21.03.1942 (φυλ. 13, τεύχος 13), 02.04.1942 (φυλ. 14, τεύχος 14), 28.04.1942 (φυλ. 15, τεύχος 15), 13.05.1942 (φυλ. 16, τεύχος 16), 20.05.1942 (φυλ. 17, τεύχος 18), 01.06.1942 (φυλ. 19, τεύχος 19), 14.06.1942 (φυλ. 20 τεύχος 20) και 08.07.1942 (φυλ. 21, τεύχος 21) και τηρούνται στη δημόσια βιβλιοθήκη “Ivan Vazov” της Φιλιππούπολης (Plovdiv) δύναται να εξάγει κανείς αρκετές χρήσιμες ιστορικές πληροφορίες για αυτήν τη νέα περίοδο κατοχής της πόλης μας από τους Βούλγαρους.
Όπως επί παραδείγματι ποιοι Καβαλιώτες εμήδισαν, στέλνοντας ευχαριστίες και ευχές στη βουλγάρικη γλώσσα και μάλιστα με ονοματεπώνυμο κατά τη διάρκεια των Χριστουγέννων του 1941 (πρβλ. ενδεικτικά БЕЛОМОРИЕ, 26.12.1941, φυλ. 8, τεύχος 8-9, σελ. 2, όπου κατάλογος ονομάτων και επωνύμων Ελλήνων με ευχές, ευχαριστίες και επαγγέλματα στη βουλγάρικη γλώσσα).
Ευτυχώς, η συντριπτική πλειοψηφία των συμπολιτών μας δεν βουλγαρογράφθηκε [sic] και δεν συμμετείχε στις δημόσιες εκδηλώσεις των κατακτητών. Τούτο γίνεται έκδηλο, αν ληφθεί υπόψιν η φωτογραφία που παρατίθεται παρακάτω (βλ. Εικόνα 5), όπου αποτυπώνεται μια από τις σημαντικότερες εκδηλώσεις των αρχών των κατακτητών στην Καβάλα κατά τη διάρκεια της νέας βουλγαρικής κατοχής της πόλης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στη φωτογραφία αποτυπώνεται ξεκάθαρα το πρόσφατα «ορφανό» βάθρο του Αγνώστου Στρατιώτη, το σημερινό Επιμελητήριο ως «Κτίριο βουλγαρικής διοικήσεως», τμήματα στρατού και λιγοστός απλός κόσμος να βρίσκεται στην ανατολική πλευρά της κεντρικής πλατείας Καβάλας σε δημόσια εκδήλωση που τελέστηκε από τους κατακτητές, παρουσία λόχου Γερμανών προς απόδοση τιμών στους πεσόντες στρατιώτες τους (ιδ. БЕЛОМОРИЕ, 27.10.1941, σελ. 1).
Από την προαναφερόμενη φωτογραφία, αν την αντιπαραθέσει κανείς με την εικόνα υπ’ αριθμ. 1 του παρόντος, η οποία αποτυπώνει μία εθνικιστική μεν, πλην όμως ελληνική εκδήλωση, προκύπτει η μειωμένη συμμετοχή των πολιτών της Καβάλας στις εκδηλώσεις των κατακτητών. Τα λιγοστά άτομα που φαίνονται αποτελούν εποίκους, οι οποίοι στο μεταξύ είχαν εγκατασταθεί στην πόλη (ενδ. БЕЛОМОРИЕ, 15.10.1941, σελ. 2, όπου επί παραδείγματι αναφορά σε δικηγόρο που αναφέρεται ως πρώην δικηγόρος Σόφιας και νυν Καβάλας) ή μηδίσαντες.
Εντέλει η Καβάλα δεν παραιτήθηκε και απελευθερώθηκε μία Τετάρτη στις 13 Σεπτεμβρίου του έτους 1944 με την είσοδο στην πόλη του 26ου συντάγματος του ΕΛΑΣ (πρβλ. Σισμανίδης Φ., Ριζοσπάστης, 19.09.1997).
Παρ’ όλες τις αντιξοότητες και την πείνα, η οποία είναι έκδηλη από την αποδελτίωση των άρθρων της εφημερίδας Αιγαιίς (ιδ. БЕЛОМОРИЕ, 27.10.1941, σελ. 1, όπου αναφορά σε εξοντωτικές ποινές για το αδίκημα της επαιτείας) η Καβάλα έγινε πάλι Ελληνική, οι δωσίλογοι (ή τέλος πάντων κάποιοι εξ αυτών) δικάστηκαν (ιδ. Λυκουρίνος Κ., Ο δωσιλογισμός στη βουλγαροκρατούμενη Ανατολική Μακεδονία. Δίκες στο Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων Καβάλας (1945-1956) εις Ιάκωβος Μιχαηλίδης – Ηλίας Νικολακόπουλος – Χάγκεν Φλάισερ (επιμ.), «Εχθρός» εντός τειχών. Όψεις του Δωσιλογισμού στην Ελλάδα της Κατοχής, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2006, σελ. 337-363) και εν έτει 2026 η Καβάλα έχει καταστεί και πάλι πόλος έλξης για τους Βούλγαρους. Υπό διαφορετικές συνθήκες και υπό διαφορετικές προϋποθέσεις σήμερα. Με ειρηνικό τρόπο και για καλό, αφού οι επιδράσεις στην τοπική οικονομία φαίνεται να είναι ευεργετικές προς το παρόν.
Στο χέρι μας ως Καβαλιώτες είναι να διατηρήσουν το θετικό τους πρόσημο, δίνοντας βάση σε μία συνύπαρξη των λαών (έστω κατά τους θερινούς μήνες) υπό την ανοχή της διαφορετικής πολιτισμικής και εθνικής ταυτότητας του κάθε λαού, διατηρώντας όμως πάντα ως δεδομένο ότι ο χαρακτήρας της πόλης μας ήταν, είναι και θα παραμείνει [σ.σ: ευχή του συντάκτη] ελληνικός.