Έρευνα: Σεραφείμ Σανσαρίδης
Με αφορμή την τοποθέτηση του γλυπτού του αείμνηστου κ. Κολοζώφ στον κυκλικό κόμβο επί της οδού Κουντουριώτη, ο υπογράφων το παρόν άρθρο, ερασιτέχνης μελετητής της τοπικής ιστορίας, προέβη σε μία επισταμένη καταγραφή όλων των γλυπτών, αγαλμάτων, προτομών και επιγραμμάτων, που βρίσκονται στον δημόσιο χώρο της πόλης της Καβάλας.
Μέσα στα πολλά (περισσότερα από 40 σε αριθμό) έργα που έχουν τοποθετηθεί ή που πρόκειται να τοποθετηθούν στο δημόσιο χώρο, στον οποίο ζούμε και κινούμαστε καθημερινά οι Καβαλιώτες, συγκαταλέγονται και δύο προτομές που έχουν τοποθετηθεί στις άκρες του δημοτικού κήπου (Σημαίες). Συγκεκριμένα, πρόκειται για τις προτομές του ακαδημαϊκούζωγράφου Ουμβέρτου Αργυρού και του ποιητή Ιωάννη Κωνσταντινίδη.
Στα πλάγια των προαναφερόμενων προτομών, αν τις εξετάσει κανείς προσεκτικά, θα παρατηρήσει ότι φέρουν την αναγραφήυπογραφή “ΣΠΟΥΡΔΟΣ Κ. 1971”:
Ποιος όμως είναι ο Σπούρδος Κ(ωνσταντίνος); Πώς συνδέεται με την πόλη της Καβάλας; Πώς κατέληξαν τα έργα του να τοποθετηθούν στον δημόσιο χώρο της Καβάλας; Κάτω υπό ποιες συνθήκες; Πότε ακριβώς και πού εν πάσει περιπτώσει βρίσκεται σήμερα ο καλλιτέχνης;
Από μία πρόχειρη αναζήτηση στο διαδίκτυο θα διαπιστώσει κανείς από την ιστοσελίδα της βιβλιοθήκης της Εθνικής Πινακοθήκης, όπου τηρούνται αποδελτιωμένα τα σχετικά αποκόμματα εφημερίδων και κατάλογοι εκθέσεων, ότι ο γλύπτης Σπούρδος Κώστας εμφανίζεται στην Αθηναϊκή καλλιτεχνική σκηνή το έτος 1970, συμμετέχοντας σε ομαδικές και ατομικές εκθέσεις, δίχως έκτοτε να υπάρχει αξιοσημείωτη (καταγεγραμμένη τουλάχιστον) δραστηριότητα του εν Ελλάδι.
Η αρχική αυτή πληροφορία και η αδυναμία εξεύρεσης περαιτέρω πληροφοριών διαδικτυακά οδήγησε τον γράφοντα στην παραδοσιακή αναζήτηση πρωτογενών πηγών και πληροφοριών. Έτσι από την έκδοση της κας. Αλεξ. Γουλάκη-Βουτυρά, Μουσείο Τήνιων Καλλιτεχνών Πύργου Τήνου (εκδόσεις Φιλοκτήτη, Αθήνα – 1994, σελ. 77), διαπιστώνουμε ότι ο Σπούρδος Κωνσταντίνος:
“Γεννήθηκε το 1946 στον Πύργο της Τήνου. Αρχικά σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών του Πανόρμου. Το 1962 πρωτεύοντας στη σχολή του Πύργου μπήκε χωρίς εξετάσεις στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα έχοντας υποτροφία του Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου. Μαθήτεψε κοντά στον Θ. Απέργη. Στην Αθήνα έκανε μία ατομική έκθεση το 1970 και πήρε μέρος σε πολλές ομαδικές εκθέσεις. Τα χρόνια 1970-1974 σπούδασε με υποτροφία στην Ecole de Beaux Arts στο Παρίσι και ειδικεύτηκε στην συντήρηση γλυπτών έργων σε μάρμαρο. Ζει στο Παρίσι και εργάζεται ως συντηρητής στα ιστορικά μνημεία της πόλης του Παρισιού”.
Η πληροφορία πως ο καλλιτέχνης που υπογράφει τις δύο προτομές του Δημοτικού Κήπου (Αργυρού και Κωνσταντινίδη) σύμφωνα με την προαναφερόμενη δημοσίευση είχε μετοικήσει στο Παρίσι από το έτος 1970, περιέπλεξε ακόμη περισσότερο τα πράγματα για τον μελετητή, καθώς ο χρόνος φιλοτέχνησης των προτομών συμπίπτει (σύμφωνα πάντα με την προαναφερόμενη δημοσίευση) με το χρόνο σπουδών του στο Παρίσι και έτσι εύλογα γεννήθηκε το ερώτημα σχετικά με το πώς δύναται ο καλλιτέχνης μας από τη μία μεριά να βρίσκεται στο Παρίσι από το 1970 και παράλληλα να φιλοτεχνεί προτομές για την πόλη της Καβάλας το έτος 1971.
Ευτυχώς όμως οι νέες τεχνολογίες και συγκεκριμένα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έδωσαν διέξοδο στο τέλμα του γράφοντος, αφού εντόπισα ότι συγγενείς του καλλιτέχνη είναι ακόμη και σήμερα εγκατεστημένοι μόνιμα στην πόλη της Καβάλας. Μετά από προσωπική επικοινωνία του γράφοντος με τον ανιψιό του καλλιτέχνη, Αλέξανδρο Σπούρδο, πληροφορήθηκα ότι ο αδερφός του καλλιτέχνη, Ιωάννης, ήταν ήδη από ετών, προ του έτους 1971, εγκατεστημένος στην Καβάλα, προερχόμενος από την Τήνο. Στην πόλη μας ανέπτυξε επιχειρηματική δραστηριότητα ως τεχνίτης – έμπορος μαρμάρων, διατηρώντας κατάστημα – εργαστήριο επί της οδού Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού (παλιά NEOSET) και στο κατάστημα του αυτό φιλοξένησε τον αδερφό του Κώστα, ο οποίος υπηρετούσε τη στρατιωτική του θητεία στον Έβρο και ο οποίος μετά την απόλυση του (ή κατά τη διάρκεια αυτής), προκειμένου να εξασφαλίσει τα προς το ζην αποτάθηκε στον τότε δήμαρχο Καβάλας κ. Ευαγγελίου σχετικά με τη φιλοτέχνηση προτομών στην πόλη. Μάλιστα ο ανιψιός του καλλιτέχνη μου μετέφερε ότι οι προτομές δεν είναι μόνον δύο, αλλά περισσότερες και μεταξύ αυτών, σύμφωνα με προφορική μαρτυρία της μητέρας του, εντάσσονται και άλλες προτομές στην πόλη της Καβάλας. Σε κάθε περίπτωση σίγουρα η προτομή του καπετάν Νικοτσάρα στην περιοχή του παλιού υδραγωγείου “ΚΑΜΑΡΕΣ”, έτερη προτομή στην περιοχή-πλατεία του Ε.Ο.Τ. Καβάλας και προτομή στην περιοχή του παλιού τελωνείου, ενώ σύμφωνα με την ίδια όλες οι (τότε υφιστάμενες) προτομές είχαν φιλοτεχνηθεί από τον αδερφό του συζύγου της.
Η τελευταία πληροφορία διήγειρε ακόμη περισσότερο την περιέργεια του μελετητή, ο οποίος επιβεβαίωσα πράγματι την ύπαρξη πέντε (5) ανυπόγραφων προτομών στο δημόσιο χώρο της πόλης και συγκεκριμένα:
Την προτομή του Μεταξά Χατζηγιώργη στη νησίδα, όπου σταθμεύουν τα ΤΑΞΙ έμπροσθεν του Ταχυδρομείου Καβάλας:
Την προτομή του Καλλίνικου Σταματιάδη, η οποία βρίσκεται επιμελώς κρυμμένη[sic] στο πάρκο, που βρίσκεται στην περιοχή της εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού (περιοχή Ελβετία).
Την προτομή του Καπετάν Νικοτσάρα, η οποία έχει τοποθετηθεί στην ομώνυμη πλατεία του παλιού υδραγωγείου (περιοχή Καμάρες):
Την προτομή του ναυάρχου-μακεδονομάχου Κωνσταντίνου Τυπάλδου, η οποία έχει τοποθετηθεί στην περιοχή του παλιού τελωνείου στην αναβαθμίδα που βρίσκεται ανάμεσα στα τραπεζοκαθίσματα που αναπτύσσουν καταστήματα υγειονομικού ενδιαφέροντος στο σημείο εκείνο:
Την προτομή του μακεδονομάχου-ναυάρχου Στυλιανού Μαυρομιχάλη στον κυκλικό κόμβο επί της συμβολής των οδών Αβέρωφ & Ερυθρού Σταυρού:
Από εφημερίδες της εποχής (Πρωινή) επιβεβαιώνουμε ότι όντως οι δύο πρώτες προτομές (Χατζηγιώργη-Σταματιάδη) τοποθετήθηκαν πλησιόχρονα στην εποχή που έδρασε ο καλλιτέχνης Σπούρδος Κωστας στην πόλη της Καβάλας, πληροφορία η οποία επιβεβαιώνεται τόσο από την ιστοσελίδα της Θασιακής Ένωσης Καβάλας, αλλά και από φωτογραφία που υπάρχει εντός των γραφείων της προαναφερόμενης Ένωσης, την οποία είχε την καλοσύνη να μου επιτρέψει να φωτογραφήσω ο πρόεδρος της κ. Τσιλογεώργης.
Έτσι λοιπόν διασταυρώνεται ότι η ημερομηνία αποκαλυπτηρίων των δύο προτομών (Χατζηγιώργη-Σταματιάδη) είναι η 26η/01/1972, ημερομηνία κατά την οποία εγένετο και η αποκάλυψη της προτομής του καπετάν Νικοτσάρα. Συνεπώς είναι λογικό να συμπεράνουμε ότι προέρχονται από τον ίδιο δημιουργό, όχι μόνο λόγω του πλησιόχρονου της τοποθέτησης και αποκάλυψης τους, αλλά και λόγω του ομοιότροπου τρόπου δημιουργίας και του καλλιτεχνικού τους ύφους. Ερευνώντας και αποδελτιώνοντας εφημερίδες της ιδίας περιόδου, αφού οι υπογραφές που φέρουν οι προτομές Αργυρού-Κωνσταντινίδη αναφέρονται στο ίδιο έτος, διαπίστωσα ότι οι δύο προαναφερόμενες προτομές (Αργυρού-Κωνσταντινίδη) “αποκαλύφθηκαν” στο κοινό της Καβάλας την 25η/03/1972 και έχουν παρόμοια χαρακτηριστικά με τα προμνησθέντα γλυπτά.
Προφανώς ο τότε Δήμαρχος κ. Ευαγγελίου διαπιστώνοντας το ιδιαίτερο ταλέντο του Σπούρδου Κώστα έσπευσε να συνεργαστεί μαζί του και να “στολίσει” τον δημόσιο χώρο της πόλης μας με προτομές υψηλής αισθητικής και καλλιτεχνικής αξίας, οι οποίες συμβάδιζαν και με το τότε πολιτικό καθεστώς, ζήτημα όμως που τυγχάνει άσχετο με την παρούσα μελέτη, που αποτιμά μόνο τον αντίκτυπο στο δημόσιο χώρο, την καλλιτεχνική αξία του έργου και τα βιογραφικά στοιχεία του καλλιτέχνη, που τις φιλοτέχνησε.
Αν συνεπώς στις δύο “ενυπόγραφες” προτομές του δημοτικού κήπου (Αργυρού και Κωνσταντινίδη) προσθέσουμε τις προτομές που αποκαλύφθηκαν στο κοινό της πόλης την ίδια ημερομηνία (26/01/1972), δηλαδή τις προτομές των Καλλίνικου Σταματιάδη, Μεταξά Χατζηγιώργη και Καπετάν Νικοτσάρα, όπως επίσης προστεθούν και οι ομοιότροπες προτομές που σύμφωνα με προφορική μαρτυρία της οικογένειας του καλλιτέχνη ο ίδιος έχει φιλοτεχνήσει την ίδια περίοδο, δηλαδή τις προτομές των Τυπάλδου και Μαυρομιχάλη, τότε μιλάμε για επτά στο σύνολο προτομές, υψηλότατης καλλιτεχνικής αξίας, οι οποίες φιλοτεχνήθηκαν την περίοδο εκείνη από τον Κωνσταντίνο Σπούρδο.
Το μυστήριο για το πρακτικό μέρος του πράγματος, δηλαδή για το πώς ακριβώς έγινε η χύτευση των προτομών με βάση τα προπλάσματα που δημιούργησε ο καλλιτέχνης, μπορεί να λυθεί παρά πολύ απλά, αν ληφθεί υπόψιν ότι μέχρι και σήμερα το καλλιτεχνικό χυτήριο του αδερφού του καλλιτέχνη, Σπούρδου Νικόλαου, υφίσταται και λειτουργεί στην Αθήνα. Μετά από προσωπική μου επικοινωνία με τον ανιψιό του καλλιτέχνη και γιο του (αποβιώσαντος ήδη) ιδιοκτήτη του χυτηρίου – αδερφό του καλλιτέχνη, πληροφορήθηκα ότι οι προτομές που μας ενδιαφέρουν ενδεχομένως να είχαν χυτευθεί στην πόλη της Αθήνας, όπου ο Νικόλαος Σπούρδος, εργαζόταν στο χυτήριο του κ. Γαβάλα.
Από εκεί και πέρα, η πληροφορία ότι ο γλύπτης Σπούρδος Κώστας μετοίκησε στο Παρίσι, εργάσθηκε στο Λούβρο και φιλοτέχνησε σειρά σημαντικών έργων, που μέχρι και σήμερα κοσμούν το δημόσιο χώρο της πόλης του φωτός, επιβεβαιώνουν αφενός μεν την καλλιτεχνική αξία του γλύπτη, αφετέρου δε μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ο Σπούρδος Κώστας, ο οποίος απεβίωσε στις 04/03/2016 στο Παρίσι, σύμφωνα με πληροφόρηση που είχα από τα δημοτολόγια Τήνου για την οποία ευχαριστώ θερμά την υπάλληλο του Δήμου Τήνου κ. Όλγα Περπινιά, πρόκειται για τον σημαντικότερο γλύπτη του δημόσιου χώρου της πόλης μας, αν μη τι άλλο λόγω του αριθμού των έργων του, ο οποίος ξεκινώντας από την Τήνο, περνώντας από την Αθήνα και καταλήγοντας στο Παρίσι δια της Καβάλας, άφησε ανεξίτηλο το σημάδι του στην πόλη μας.
* Το παρόν κείμενο, εμπλουτισμένο με σχετική βιβλιογραφία και περισσότερες εικόνες, θα δημοσιευθεί αυτοτελώς εν καιρώ.
** Ο Σεραφείμ Σίγμα ασχολείται ερασιτεχνικά με τη λογοτεχνία, την ποίηση και την ιστορία. Κατά το παρελθόν συμμετείχε στο ιστολόγιο Σπίτι στην Καμάρα, το οποίο εξέδωσε το έτος 2011 ομώνυμη λογοτεχνική έκδοση. Στίχοι του έχουν μελοποιηθεί από το τοπικό συγκρότημα Βαρέα και Ανθυγιεινά. Μεγαλύτερο καμάρι του αποτελεί η απόδοση στην ελληνική του ποιήματος Invictus του W.E. Henley.