Της Μαρίας Κόντα
Πριν από λίγες μέρες ενημερώθηκα από τα τοπικά νέα για την ημερίδα «Νέοι και Δημοκρατία: από τη μαθητική κοινότητα στην ενεργό πολιτειότητα» που με επιτυχία πραγματοποιήθηκε στις 22 Απριλίου στο 5ο ΓΕΛ Καβάλας στο πλαίσιο του προγράμματος «Σχολεία Πρέσβεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου». Όπως με ενημέρωσε η υποδιευθύντρια του σχολείου και πρώην συμμαθήτριά μου Δέσποινα Παπαδοπούλου, στην ημερίδα συμμετείχαν από το Στρασβούργο, διαδικτυακά και βιντεοσκοπημένα αντίστοιχα, οι Ευρωβουλεύτριες κα. Έλενα Κουντουρά και κα. Ελεωνόρα Μελέτη με ομιλίες για τη σημασία της συμμετοχής των νέων στις δημοκρατικές διαδικασίες.
Το νέο λειτούργησε μέσα μου ως «ένδειξη ανάκλησης», πυροδοτώντας μια χαρούμενη αναβίωση του παρελθόντος, εκείνου του κυριακάτικου πρωινού της 7ης Ιουλίου 2011 όταν επισκέφθηκα για πρώτη φορά τον μέλλοντα μέντορα και φίλο Ζαν-Λυκ Νανσύ στο σπίτι του στο Στρασβούργο. Ο εγκέφαλός μου «επανέλαβε» το ίδιο μοτίβο νευρωνικής δραστηριότητας που υπήρχε όταν σχηματίστηκε για πρώτη φορά η μνήμη: του είχα αναφέρει ότι το βιβλίο Η αλήθεια της δημοκρατίας (2008), που ήθελε να μου χαρίσει, το είχα ήδη δουλέψει στο Πανεπιστήμιο, και αργότερα μέσα στο αυτοκίνητό του του είχα ζητήσει να μου δείξει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Σε φιλοσοφικό επίπεδο, για μένα, όπως και για πολλούς άλλους παγκοσμίως, ο Νανσύ είναι ένα από τα Μεγάλα Ονόματα που η σκέψη τους σε κάνει να σφίγγεσαι ταυτόχρονα από ανησυχία και ενθουσιασμό. Από τα 26 μου παρακολουθώ τα πολλά μονοπάτια του έργου του, τον τρόπο που εγγράφεται σε θεσμικές αποστολές και αναδιαμορφώνει τη μάθηση της φιλοσοφίας. Γνωρίζω ότι με την GREPH (Groupe de recherche sur l’enseignement philosophique- Ερευνητική Ομάδα για τη Φιλοσοφική Εκπαίδευση) και τον Ζακ Ντεριντά μπήκαν σε λύκεια, ξεκινώντας, πριν τα παιδιά διεκδικήσουν το πανεπιστήμιο, να διευρύνουν το πεδίο των μορφών διαλογικής διαμόρφωσης και να επαναπροσδιορίζουν ποια «αντικείμενα στοχασμού» κέρδιζαν εισαγωγή στη φιλοσοφική έρευνα. Με τολμηρή σιγουριά, ο Νανσύ πραγματοποίησε διάφορες «καταπατήσεις» και ανέτρεψε πολλές παραδοσιακές αναστολές.
Σε προσωπικό επίπεδο, όμως, εκείνη τη μέρα μου έβαλε το ρολόι 10 χρόνια μπροστά από το ξεκίνημα μιας εξαιρετικά απαιτητικής σκυταλοδρομίας σκέψης….
Αρχικώς το Η αλήθεια της δημοκρατίας γράφτηκε για την τεσσαρακοστή επέτειο του Μάη του ’68 και ως απάντηση για την τότε κριτική του Γάλλου προέδρου Νικολά Σαρκοζί εναντίον των ιδανικών και των πρωταγωνιστών αυτής της ακόμη παρεξηγημένης στιγμής στη γαλλική ιστορία.
Σε αυτό το άρθρο θα ήθελα, λοιπόν, να σας πω τι έμαθα από τον Νανσύ για τον Μάη του ’68. Ας σημειωθεί ότι ο ίδιος βρισκόταν τότε στο Στρασβούργο και όχι στο Παρίσι.
Πρώτον, ο Μάης του ’68 δεν ήταν επανάσταση αφού δεν επιβλήθηκε καμία νέα τάξη. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Νανσύ απλώς πανηγύρισε ένα είδος μηδενιστικού αναρχισμού βλέποντας όλες τις βεβαιότητες και όλους τους θεσμούς να τρέμουν, ούτε βέβαια ότι δεν τον απασχόλησε ούτε η καταστροφή τους ούτε η αντικατάστασή τους.
Δεύτερον, δεν ήταν κρίση ή τουλάχιστον μια θεραπεύσιμη κρίση επειδή δεν αυτοπροσδιορίστηκε, όπως λέμε, ως «φλεγμονή ενός οργανισμού», αλλά μάλλον ως σταμάτημα κίνησης σε μια ροή. Ήταν ένας σπασμός αγωνίας ή μεταμόρφωσης τέτοιας που το αποτέλεσμά της δεν μπορούσε και δεν έπρεπε να προβλεφθεί.
Τρίτον, δεν ήταν εξέγερση η οποία στη συνέχεια θα σκόνταφτε αλλά δεν θα έπεφτε.
Τέταρτον, δεν ήταν μια τοποθέτηση, της οποίας οι υποστηρικτές θα είχαν σαφώς προσδιορίσει. Γι’ αυτόν τον λόγο ο Νανσύ δεν θεώρησε απαραίτητο να εστιάσει υπερβολικά την προσοχή του στην επίτευξη στόχων όπως η ίδρυση ενός «κριτικού πανεπιστημίου», κάτι που ενώ ήταν πολύ συναρπαστικό, του φαινόταν λάθος. Δεν ήταν απαραίτητο να ιδρύσει κάτι ή να ιδρύσει κάτι εκ νέου.
Αντίθετα:
Ο Μάης του ’68 ήταν μια εκθετική μετάλλαξη σημείων και νοημάτων. Η αλληλεγγύη που ένιωσαν τότε ο Νανσύ και οι φίλοι του από το Σαν Φρανσίσκο μέχρι το Τόκυο, και από την Πράγα ως το Μεξικό, δεν ήταν τίποτα άλλο παρά το άνοιγμα ενός κόσμου που αντί να αποτελεί την ενότητα ενός νοήματος συμπεριφερόταν ως ένα κενό, χωρίς κανένα σχήμα του οποίου οι γραμμές να αντιπροσωπεύουν χώρες και οι χώρες να αντιπροσωπεύουν πολιτισμούς.
Ο Μάης του ’68 είχε την ευφυΐα ή τη διαίσθηση να καταλάβει ότι η πορεία των πραγμάτων δεν ακολουθούσε πλέον την τροχιά της ιστορίας, της προόδου, και μιας ανθρωπότητας χειραφετημένης, ορθολογικής και κυρίαρχης του δικού της πεπρωμένου. Γιατί κατάλαβε ότι οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι δεν ήταν ένα απλό ατύχημα από τo οποίο μπορούσε κάποιος να βγει επαναλαμβάνοντας την πορεία του ανθρωπισμού.
Ο Μάης του ’68 ήταν η διαίρεση στα δύο συνθετικά αυτού που αντιλαμβανόμαστε ως «κοσμοθεωρία» και η μετατόπισή του σε μια αυτο-αμφισβήτηση τόσο του κόσμου (είναι «κόσμος»;) όσο και της θεωρίας (είναι «οπτική»;) Ο εσωτερικός διαχωρισμός ολόκληρης της εννοιολογικού εξοπλισμού του δυτικού πολιτισμού, και κυρίως της έννοιας του ανθρώπου, ήταν η βαθιά πραγματικότητα της οποίας το ’68 ήταν η «εκρηκτική έκφραση». Στο εξής δεν θα υπήρχουν πια οράματα για τον κόσμο, δεν θα υπήρχουν άνθρωποι, μόνο αλγόριθμοι και διαδικασίες.
Επομένως:
Όσον αφορά τη χρήση των λέξεων «δημοκρατία», «αξία», και «ισότητα» από την κα. Κουντουρά (ή από οποιονδήποτε άλλο πολιτικό, έχει λίγη σημασία), θα ήθελα να καταστήσω κατανοητό το εξής: η δημοκρατία και ο καπιταλισμός συνδέονται στο βαθμό που από κοινού αναφέρονται στην πιθανότητα ότι «όλοι έχουν αξία», η οποία πηγάζει από μια γενική ισοδυναμία. Η ισοδυναμία έγκειται στο ότι η ανταλλαγή εμπορευμάτων περιλαμβάνει και την ανταλλαγή εργατικών δυνάμεων ή/και μέσων παραγωγής μεταξύ ατόμων, κατ’ αρχήν ισοδύναμα μεταξύ τους και στην πράξη διατεταγμένα σύμφωνα με και μέσω της εκμετάλλευσης και κυριαρχίας του ενός επί του άλλου.
Από την άλλη, ο Χριστιανισμός εμφανίστηκε και αναπτύχθηκε ως ένα ενδόξως ιερό πρόσωπο ισοδυναμίας: όλοι ίσοι, όλοι αδελφοί, ούτε Έλληνες, ούτε Εβραίοι, ούτε ελεύθεροι άνδρες ούτε σκλάβοι, ούτε άνδρες ούτε γυναίκες: ο καθένας μοναδικός, ο καθένας ως απόλυτη μοναδική εξαίρεση. Αν ο Χριστιανισμός έχει συναναπτυχθεί τόσο καλά με τον καπιταλισμό, και μάλιστα σε σημείο να χάσει την ψυχή του – όπως συμβαίνει – είναι λόγω αυτής της πολύ ενδιαφέρουσας αντιστρεψιμότητας των δύο ισοδυναμιών: του κεφαλαίου και της σωτηρίας.
Το μπλέξιμο όλων αυτών των ισοδυναμιών ήταν επιλογή ενός ολόκληρου πολιτισμού, και ως «επιλογή» δεν μπορεί ούτε να ξεμπερδευτεί ούτε να αντιστραφεί από άλλη επιλογή. Ο Μάης του ’68 το κατάλαβε αυτό. Κατάλαβε ότι ο πολιτισμός βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης: αυτοκαταστρέφεται εκμεταλλευόμενος τους ανθρώπους, τη φύση και αυτό που, ελλείψει καλύτερου όρου, ονομάζουμε «άπειρο» ή «θείο».
Στους νέους, λοιπόν, του 5ου ΓΕΛ Καβάλας που οραματίζονται μια δημοκρατική Ευρώπη θα έλεγα: η αυτο-αναγνώριση του Μάη του ’68, που δεν ήταν αυτογνωσία, δεν είναι μια γνώση εναντίον του ανθρώπου. Αυτό που πρέπει να αναλογισθούν δεν είναι τι σημαίνει, τι είναι, ή τι αντιπροσωπεύει ο άνθρωπος, αλλά τι ή ποιον αφυπνίζει. Έναν άνθρωπο ξανά, ναι φυσικά, αλλά πώς, υπό ποιες συνθήκες, με ποια ευθύτητα και ποια ειλικρίνεια;
Η Μαρία Κόντα είναι ακαδημαϊκός