Της Μαρίας Κόντα
Mόλις πέρασε μια εβδομάδα από τους εορτασμούς για την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας (8 Mαρτίου) στην πόλη μου, την Καβάλα, και νιώθω σχεδόν την υποχρέωση να δημοσιεύσω τρεις φιλοσοφικές παρατηρήσεις.
Επιπλέον πρέπει να ξεκαθαρίσω τη θέση μου: Δεν ασχολούμαι με τη φεμινιστική προσέγγιση της Ιστορίας της Τέχνης, αν και στα προπτυχιακά μου χρόνια είχα γράψει ένα δοκίμιο για την πρώτη Ελληνίδα καλλιτέχνιδα Ελένη Μπούκουρα-Αλταμούρα στο πλαίσιο του μαθήματος «Eλληνική τέχνη του 19ου αιώνα» που δίδασκε η καθηγήτρια Ευθυμία Γεωργιάδου-Κούντουρα. Αργότερα συνεργάστηκα με την εκλιπούσα Ζώγια Χρονάκη, μια από τις σημαντικότερες μορφές του φεμινιστικού κινήματος στην Ελλάδα τα πρώτα μεταδικτατορικά χρόνια και ύστερα, τόσο σε προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την επαγγελματική κατάρτιση γυναικών που είχαν υποστεί κακοποίηση, όσο και σε άρθρα σε κυριακάτικη εφημερίδα.
Ως ακαδημαϊκός έχω διδάξει εκτενώς για τις γυναίκες καλλιτέχνιδες της δεκαετίας του 1960 στις ΗΠΑ και τη Λατινική Αμερική. Αλλά το πιο σημαντικό, κατάλαβα στην πλήρη μεξικανική του διάσταση, και υπό το πρίσμα του μνημειώδους –928 σελίδες– βιβλίου της Γαλλίδας Κριστέλ Ταρό Γυναικοκτονίες. Μια παγκόσμια ιστορία (2022), το συνεχές, από την προϊστορία ως σήμερα, της γυναικοκτονίας, συμπεριλαμβανομένης της συστημικής και συμβολικής βίας.
Το φετινό επίσημο θέμα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (OHE) ορίστηκε ως «Δικαιώματα. Δικαιοσύνη. Δράση. Για ΟΛΕΣ τις γυναίκες και τα κορίτσια» για να τονίσει ότι τα νόμιμα δικαιώματα είναι άνευ νοήματος χωρίς τα συστήματα δικαιοσύνης για την επιβολή τους, καλώντας τις κυβερνήσεις να αντιμετωπίσουν το γεγονός ότι οι γυναίκες παγκοσμίως κατέχουν μόνο το 64% των νόμιμων δικαιωμάτων που κατέχουν οι άνδρες.
Πρώτη φιλοσοφική παρατήρηση: Ήδη με το έργο του Γερμανού φιλοσόφου Ιμμάνουελ Καντ (1724-1804) γνωρίζουμε ότι η νόηση, στην προσπάθειά της να αντιληφθεί τον κόσμο στην ολότητά του, δηλαδή την αθανασία, την ελευθερία, και τον Θεό, πέφτει σε παγίδες, ψευδαισθήσεις, και αντινομίες. Το «δικαίωμα,» στην φιλοσοφία, ορίζει τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων ως υποκειμένων ελευθερίας, δηλαδή, ως υποκειμένων ενός κόσμου.
Η σχέση μεταξύ ελευθεριών δεν είναι η σχέση μεταξύ δεδομένων σφαιρών αυτονομίας τα όρια των οποίων πρέπει να καθοριστούν, ώστε να αποφευχθούν οι καταπατήσεις και οι τριβές. Το μότο «η ελευθερία μου σταματά εκεί που αρχίζει η ελευθερία κάποιου άλλου» δεν συνιστά όριο. Ο «κόσμος» δεν είναι η διαδικασία αυξανόμενης ενοποίησης και αλληλεξάρτησης των κοινωνιών, οικονομιών και πολιτισμών σε πλανητικό επίπεδο, δηλαδή η παγκοσμιοποίηση μιας εμπειρικής πραγματικότητας, αλλά μια δημιουργία και αναδημιουργία, η σχέση με τον εαυτό της μιας θέλησης, μιας επιθυμίας, μιας πρόθεσης ή μιας προσδοκίας, πάντοτε στη διαδικασία να επιτευχθεί. (Η λέξη «Supreme» δεν είναι κατηγορούμενο για την ναρκισσιστική εμμονή κανενός «Marty» να καταλάβει τη θέση ενός δημιουργικού όντος, είτε πρόκειται με το μπαλάκι πινγκ-πονγκ ή με το σπερματοζωάριό του, ακριβώς επειδή αυτή η θέση είναι κενή/το κενό).
Επομένως, οι ελευθερίες μας αναφέρονται η μία στην άλλη υπό την προοπτική μιας τελικής ενότητας – μιας άπειρης προοπτικής, από την οποία δεν πρέπει κανείς να περιμένει κάποια δικαστική πραγματοποίηση, αλλά της οποίας το άπειρο αίτημα υποδηλώνει ότι η ελευθερία δεν ανήκει στη μία/στον έναν χωρίς να ανήκει στην άλλη/στον άλλον.
Άρα, η «δικαιοσύνη» που αναγκαστικά αμφισβητείται εδώ δεν είναι αυτή ενός δίκαιου μέσου, το οποίο προϋποθέτει ένα δεδομένο μέτρο, αλλά το μέλημα για ένα δίκαιο μέτρο του ανυπολόγιστου, του ασύμμετρου, του ασύγκριτου, αυτού που δεν δύναται να μετρηθεί.
Για την Ημέρα της Γυναίκας το InternationalWomensDay.com πρότεινε την καμπάνια «Δώστε για να κερδίσετε», ενθαρύνοντας τη γενναιοδωρία, είτε πρόκειται χρόνου, πόρων ή υπεράσπισης με κύριο στόχο τον πολλαπλασιασμό των ευκαιριών για τις γυναίκες.
Δεύτερη φιλοσοφική παρατήρηση: Η φόρμουλα διατυπώνεται υπό τη μορφή της υποθετικής προσταγής του Καντ, ως δηλαδή αναλυτική, εμπειρική, και όχι συνθετική κρίση. Είναι, λοιπόν, ένας κανόνας «δράσης» που μας λέει τί πρέπει να κάνουμε αν θέλουμε να πετύχουμε έναν συγκεκριμένο σκοπό. Δεν είναι ηθικός νόμος, αλλά μια τεχνική ή φρονιμιστική οδηγία που δεν αντιλαμβάνεται την ολότητα.
Και ας έρθουμε στην τοπική κοινωνία της Καβάλας: Την Τρίτη 10 Μαρτίου επισκέφθηκα την έκθεση/αρχειακή αναδρομή των γυναικείων σωματείων με τίτλο «Από τη μνήμη στην παρουσία» στο ισόγειο της Μεγάλης Λέσχης, μια διοργάνωση από την Φιλόπτωχο Αδελφότητα Κυριών Καβάλας, το Φιλανθρωπικό Σωματείο Κυριών Καβάλας «Ο Άγιος Νέστωρ», το Σώμα Ελληνικού Οδηγισμού Τ.Τ. Καβάλας, το Λύκειο Ελληνίδων Καβάλας, τη Μέριμνα του Παιδιού Καβάλας, τον Σοροπτιμιστικό Όμιλο Καβάλας, τον Όμιλο Inner Wheel Καβάλας και την Ένωση Επιστημόνων Γυναικών Καβάλας. Η ερασιτεχνική επιμέλεια της έκθεσης δεν χρήζει καν κριτικής. Κοινός παρονομαστής εδώ είναι η φιλανθρωπία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και ο εθελοντισμός, και πολύ λιγότερο οι γυναίκες και τα κορίτσια.
Τρίτη φιλοσοφική παρατήρηση: Tα ανθρώπινα δικαιώματα θα μπορούσαν να θεωρηθούν δικαιώματα που βρίσκονται κάτω από τo φωτοστέφανο της ανθρωπότητας, καθώς αυτός ο όρος, που πλέον έχει εγκαταλειφθεί με αυτή την έννοια και είναι μάλλον γελοίος, έχει σφυρηλατηθεί για να υποδηλώσει μια «αγάπη για την ανθρωπότητα» ή «φιλία.» Η φιλανθρωπία, η οποία στην πραγματικότητα είναι μια εκκοσμικευμένη μετατόπιση της ελεημοσύνης, πολύ επιδερμικά χριστιανική, βασίζεται σε μια λίγο πολύ κρυφή αξίωση ανωτερότητας: είναι η πράξη εκείνων που, πλούσιες, μορφωμένες και σε θέση εξουσίας, αισθάνονται καλοσύνη, συμπόνια και οίκτο για εκείνες και εκείνους που η κοινωνική τύχη έχει φέρει σε μειονεκτική θέση.
Για όλους αυτούς τους λόγους, οι φιλάνθρωποι δεν έχουν ποτέ προτείνει την αμφισβήτηση του κοινωνικού μηχανισμού, στον οποίο έχουν προβάλλει αντίσταση μόνο σε μικρό βαθμό, όπως άλλωστε συμβαίνει και στην προκειμένη περίπτωση. Η φιλανθρωπία περιέχει μια έμμεση άρνηση του σεβασμού της άνευ όρων αξιοπρέπειας όλων των ανθρώπων (η οποία εμφανίζεται στην αρχή της Οικουμενικής Διακήρυξης για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα του 1948 και επαναλαμβάνεται αργότερα). Θα μπορούσε κανείς ακόμη και να πει ότι αντιπροσωπεύει τη συντηρητική, εγωιστική και φουσκωμένη από συναισθηματισμό ερμηνεία αυτής της αξιοπρέπειας.
Όπως έλεγα και στη διατροφολόγο μου Ιωάννα Μπαντερμά, αντί για αρχειακές αναδρομές, ας σκεφτούμε όλες και όλοι το παρόν, την ιστορία, και την αιωνιότητα στην ενότητά τους ως πράξη.
Η Μαρία Κόντα είναι ακαδημαϊκός